Zapisałyśmy się z Ireną na samoobronę dla seniorek. Instruktor od progu: „najgroźniejsza broń to pewny krok i głośne NIE". Ćwiczymy krzyk w parach - sąsiedzi myśleli, że u Ireny remont. Na ulicy nikt nas nie zaczepił: podobno widać. Laska służy do podpierania. Kręgosłup - do noszenia godności. Reszta to technika.

Ale zacznę od początku, bo ta historia nie zaczęła się na sali gimnastycznej w domu kultury na Pradze. Zaczęła się w październiku, na przystanku przy Grochowskiej, o siódmej wieczorem.

Wracałam z apteki. Kupiłam leki na ciśnienie dla siebie i maść rozgrzewającą dla Ireny, bo ją kolano bolało i nie chciała wychodzić. Było już ciemno, latarnia nad wiatą nie działała trzeci tydzień.

Stałam sama. I wtedy podszedł chłopak - może dwadzieścia lat, może mniej. Szarpnął mi torebkę z ramienia tak mocno, że obróciłam się wokół własnej osi i upadłam na kolano. Nie krzyknęłam. Nie zdążyłam. Reklamówka z lekami poleciała na jezdnię, on zniknął za rogiem, a ja klęczałam na mokrym chodniku i czułam, jak spodnie nasiąkają zimną wodą z kałuży.

Przyszedł autobus, wysiadło kilka osób. Ktoś mi pomógł wstać. „Pani się przewróciła?" - spytała młoda dziewczyna. Powiedziałam, że tak. Że się potknęłam. Wstydziłam się powiedzieć prawdę. Sześćdziesiąt trzy lata, trzydzieści osiem lat pracy w księgowości w hucie, dwoje dorosłych dzieci - i nie umiałam nawet krzyknąć, kiedy ktoś mnie okradał.

W domu obejrzałam kolano. Było tylko obdarte, nic poważnego. Gorzej z godnością. Siedziałam w kuchni przy herbacie z cytryną, z lodem owiniętym w ścierkę, i myślałam o tym, jak bardzo byłam bezradna. Nie chodziło o torebkę - było w niej może czterdzieści złotych i stary telefon z klapką. Chodziło o to, że stałam jak słup i pozwoliłam, żeby ktoś ze mną zrobił, co chciał.

Irenie powiedziałam dopiero po tygodniu. Przyszła do mnie w niedzielę na sernik, jak co tydzień. Znamy się trzydzieści lat - razem przeprowadzałyśmy się na to osiedle, razem odprowadzałyśmy dzieci do szkoły, razem chodziłyśmy na pogrzeby mężów. Mój Zbigniew odszedł pięć lat temu, jej Tadeusz - trzy. Irena jest jedyną osobą, przed którą nie muszę udawać dzielnej.

- Bożena, dlaczego mi nie zadzwoniłaś? - spytała, odkładając widelczyk. Sernik stygł na talerzyku.

- Bo co byś zrobiła? Przyjechałabyś taksówką z tym swoim kolanem?

- Przyjechałabym. I zadzwoniłabym na policję.

- A co policja? Chłopak dawno w Ursusie albo na Gocławiu. Nikt go nie znajdzie.

Irena milczała chwilę, mieszając herbatę. Potem powiedziała coś, co mnie zaskoczyło.

- Wiesz, co mnie najbardziej wkurza? Że my, stare baby, to dla takich jak on łatwy cel. Bo idziemy skulone, bo nie patrzymy w oczy, bo boimy się własnego głosu.

Chciałam zaprotestować, ale wiedziałam, że ma rację. Od śmierci Zbyszka chodziłam inaczej. Jakby coś we mnie się skurczyło. Nie fizycznie - kręgosłup mam prosty, lekarz mówi, że jak na mój wiek to rewelacja. Ale wewnętrznie. Jakbym zajmowała mniej miejsca w świecie.

To Irena znalazła ten kurs. Wycięła ogłoszenie z gazetki osiedlowej - papierowe, z paskami do odrywania z numerem telefonu. „Samoobrona dla seniorek. Pewność siebie w każdym wieku. Prowadzi Kamil Wójcik, instruktor krav maga." Zadzwoniła, zanim zdążyłam powiedzieć, że to śmieszne.

- Irena, mam sześćdziesiąt trzy lata i bolą mnie biodra.

- A ja mam sześćdziesiąt jeden i bolą mnie kolana. I co z tego? Idziemy w sobotę.

Kamil okazał się chłopakiem trochę po trzydziestce, spokojnym, cierpliwym, z tatuażem na przedramieniu i uśmiechem, który od razu rozbroił nasze obawy. Na sali było nas osiem - najstarsza, pani Jadwiga, miała siedemdziesiąt cztery lata i chodziła z laską. Kamil na nią spojrzał i powiedział: „Laska to dodatkowy atut. Pokażę pani dwa ruchy, które wykorzystują zasięg."

Pierwszego dnia nie ćwiczyliśmy żadnych ciosów. Kamil ustawił nas przed lustrem i kazał stać. Po prostu stać. Prosto, z uniesioną głową, z rozluźnionymi ramionami. Patrzyłam na siebie i widziałam kobietę, której nie poznawałam. Skuloną, z oczami wbitymi w podłogę.

- Pani Bożeno - powiedział Kamil - niech pani podniesie brodę. Tak. I niech pani popatrzy na swoje odbicie jak na kogoś, kto jest wart szacunku.

Zabrzmiało banalnie. Ale kiedy to zrobiłam, poczułam coś dziwnego w gardle. Jakby ktoś odkręcił kurek, który był zamknięty od lat.

Potem przyszedł krzyk. Drugi tydzień zajęć poświęciliśmy wyłącznie na głos. Kamil tłumaczył, że osiemdziesiąt procent prewencji to sygnały, które wysyłamy ciałem i głosem. „Napastnik szuka łatwego celu. Ktoś, kto stoi pewnie i krzyczy głośno, nie jest łatwym celem." Kazał nam ćwiczyć w parach. Stać naprzeciwko siebie i krzyczeć „NIE!" na całe gardło.

Z Ireną ćwiczyłyśmy też w domu. U niej, bo ma grubsze ściany. Ale i tak sąsiedzi pytali, czy robi remont. Irena odpowiadała z kamienną twarzą: „Wyburzamy ścianę nośną."

Po miesiącu zajęć zaczęłam zauważać zmiany. Nie spektakularne - nie pokonałam żadnego napastnika, nie uratowałam nikogo na ulicy. Ale szłam inaczej. Prościej. Patrzyłam ludziom w oczy na przystanku. Gdy w sklepie ktoś próbował mnie wypchnąć z kolejki, mówiłam spokojnie i wyraźnie: „Przepraszam, stoję tutaj." Kiedyś bym przepuściła.

Mój syn Tomek, kiedy przyjechał w odwiedziny z Krakowa, spojrzał na mnie dziwnie.

- Mamo, co się zmieniło?

- A co miałoby się zmienić?

- Nie wiem. Inaczej wyglądasz. Wyprostowałaś się.

Nie powiedziałam mu o napadzie. Nie powiedziałam o kursie. Wiedziałam, że zacząłby się martwić, że zaproponowałby, żebym się przeprowadziła do nich, że zrobiłby ze mnie staruszkę, którą trzeba pilnować. A ja nie chciałam być pilnowana. Chciałam się pilnować sama.

Na piątych zajęciach Kamil pokazał nam prosty chwyt na nadgarstek. Pani Jadwiga, ta z laską, wykonała go na nim tak sprawnie, że syknął z bólu. Potem ją przeprosił i powiedział, że ma naturalny talent. Jadwiga promieniała resztę dnia.

A tydzień temu wydarzyło się coś, co mnie zatrzymało.

Wracałam wieczorem z Ireny. Ta sama Grochowska, ta sama ciemna ulica. Usłyszałam za sobą kroki - szybkie, nerwowe. Odwróciłam się. Młody chłopak, może dwadzieścia lat. Szedł prosto na mnie. Stanęłam. Wyprostowałam się. Poczułam, jak napinają mi się mięśnie nóg - tak jak ćwiczyliśmy. Chłopak zwolnił. Przeszedł obok mnie, nawet nie patrząc. Pewnie po prostu się spieszył na autobus.

Ale moje serce waliło jeszcze dziesięć minut.

I nie wiem, co by się stało, gdyby rzeczywiście chciał mnie zaatakować. Nie wiem, czy bym krzyknęła, czy bym użyła chwytu, czy bym znowu zamarła jak ten słup na przystanku tamtego październikowego wieczoru. Kamil powtarza, że nigdy się tego nie wie, dopóki nie nastąpi ten moment. Że ćwiczymy nie po to, żeby wygrywać walki, ale żeby nie tracić siebie.

Irena mówi, że to najlepsze pieniądze, jakie wydałyśmy od czasu, kiedy w dziewięćdziesiątym ósmym kupiłyśmy razem działkę na ROD-zie. Może ma rację. Może nie. Ale dziś rano stanęłam przed lustrem w łazience, podniosłam brodę i powiedziałam głośno „NIE". Tak po prostu. Do nikogo. Do siebie.

Córka Ireny, Marzena, zadzwoniła w niedzielę. Że matka zwariowała na starość. Że wystarczy pepper spray, po co te cyrki. Irena odłożyła słuchawkę, popatrzyła na mnie i wzruszyła ramionami.

- Niech se kupuje spray - powiedziała. - My mamy coś lepszego.

Nie doprecyzowała co. Ja też nie pytałam. Obie wiedziałyśmy, że chodzi o coś, czego nie da się zamknąć w pojemniku i schować do torebki. I że nie jestem pewna, czy to wystarczy na zawsze. Ale w tej chwili - wystarczało na następny krok.