
Rozwiedliśmy się dwadzieścia pięć lat temu, ale mieszkania nie podzieliliśmy - Zbyszek po prostu się wyprowadził. W marcu zmarł. W maju zadzwoniła jego druga żona: „pani Danuto, odziedziczyłam połowę pani mieszkania. Kiedy mogę obejrzeć?"
Stałam w przedpokoju z telefonem przy uchu i przez dobre dziesięć sekund nie byłam w stanie wydusić słowa. W kuchni zagwizdał czajnik. Pamiętam to wyraźnie, bo ten gwizd był jedynym dźwiękiem, który miał sens. Reszta - głos obcej kobiety, jej uprzejmy, rzeczowy ton, słowa o połowie mojego mieszkania - brzmiała jak zdanie z jakiegoś absurdalnego snu.
- Słucham? - wydukałam wreszcie.
- Mówię, że po Zbyszku zostało mi prawo do połowy lokalu. Notariusz wszystko potwierdził. Chciałabym się umówić i zobaczyć mieszkanie. Wie pani, żeby wiedzieć, z czym mamy do czynienia.
Z czym mamy do czynienia. Jakby chodziło o jakąś wspólną sprawę. Jakby nas cokolwiek łączyło poza mężczyzną, który najpierw zostawił mnie, a potem umarł.
Mam na imię Danuta, mam sześćdziesiąt dwa lata i od trzydziestu mieszkam w tym samym mieszkaniu na poznańskim Ratajach. Trzecie piętro, trzy pokoje, kuchnia z oknem na podwórko, balkon, z którego widać dach przedszkola.
Zbyszek i ja kupiliśmy je razem w dziewięćdziesiątym trzecim roku - on pracował wtedy jako elektryk w dużej firmie budowlanej, ja w księgowości w spółdzielni mleczarskiej. Wzięliśmy kredyt, podpisaliśmy papiery, wprowadziliśmy się z Moniką, naszą córką, która miała wtedy cztery lata. To były dobre czasy, przynajmniej na początku.
Rozwód przyszedł pięć lat później. Zbyszek zaczął pić, potem znalazł inną, potem pić przestał - ale wrócić już nie chciał. Na rozprawie sędzia zapytała o podział majątku. Zbyszek machnął ręką i powiedział: „Niech Danuta zostanie z dzieckiem, ja niczego nie potrzebuję". Adwokat, którego nie było mnie stać, nie istniał. Sędzia zapisała, że kwestia podziału majątku pozostaje otwarta. Ja wtedy nie rozumiałam, co to znaczy. Myślałam, że skoro Zbyszek się wyniósł, to sprawa jest zamknięta.
Dwadzieścia pięć lat. Przez dwadzieścia pięć lat płaciłam czynsz, wymieniałam okna, robiłam remont łazienki. Położyłam nowe panele w pokoju Moniki, kiedy wyjechała na studia do Wrocławia. Pomalowałam kuchnię na jasnożółto, bo przeczytałam w gazecie, że jasne kolory poprawiają nastrój. W salonie stoi meblościanka, którą kupiłam sama w dwa tysiące piątym - ciężka, dębowa, ale solidna. Na niej kryształowy wazon po mamie, zdjęcia Moniki z komunii, zdjęcia wnuczki Oli, która niedawno skończyła trzy latka. To jest mój dom. Każdy centymetr jest mój.
A teraz ktoś dzwoni i mówi, że połowa jest jej.
Wieczorem zadzwoniłam do Moniki. Córka wysłuchała mnie w milczeniu, a potem powiedziała cicho:
- Mamo, a ty masz jakieś papiery? Cokolwiek? Akt notarialny?
- Mam akt własności. Na moje i na taty nazwisko.
- Na oba nazwiska?
- Na oba.
Cisza. Słyszałam, jak Ola w tle woła „mama, mama". Potem Monika odezwała się tym swoim spokojnym, opanowanym tonem, który zawsze oznaczał, że jest przerażona:
- Musisz iść do prawnika. Jutro. Ja zapłacę, nie dyskutuj.
Poszłam. Prawnik - młody chłopak, Tomasz, może trzydzieści pięć lat - przejrzał dokumenty i wyjaśnił mi to, czego nie zrozumiałam dwadzieścia pięć lat temu. Skoro przy rozwodzie nie dokonano podziału majątku wspólnego, Zbyszek formalnie pozostał współwłaścicielem mieszkania. Jego połowa weszła do masy spadkowej. A ponieważ miał żonę - tę drugą, Renatę - i nie zostawił testamentu, dziedziczyła ona oraz jego dzieci.
- Jakie dzieci? - zapytałam. - Monika jest jedyną córką.
- Monika też dziedziczy - powiedział Tomasz. - Ale pani Renata również. I jeśli pan Zbigniew miał dzieci z drugiego małżeństwa...
- Nie miał - powiedziałam szybko, choć tak naprawdę nie byłam pewna. Zbyszek od lat nie utrzymywał kontaktu z Moniką. Wiedziałam o nim tyle, ile opowiadały sąsiadki, a one wiedziały niewiele.
Tomasz rozłożył ręce.
- Trzeba to ustalić. Ale proszę się przygotować na scenariusz, w którym pani Renata ma prawo do znaczącej części tego mieszkania.
Wracałam tramwajem przez Rataje i patrzyłam na bloki, które znam od trzydziestu lat. Te same klatki schodowe, te same ławki pod blokiem, te same bzy kwitnące w maju. Myślałam o tym, jak Zbyszek stał kiedyś na balkonie z papierosem i mówił: „Danuśka, jak spłacimy kredyt, to pojedziemy nad morze". Kredyt spłaciłam sama. Nad morze pojechałam raz, z Moniką i Olą, do Ustki, trzy lata temu.
Renata zadzwoniła ponownie po tygodniu. Tym razem byłam przygotowana - przynajmniej tak mi się wydawało.
- Pani Danuto, chciałabym to załatwić polubownie - powiedziała. - Nie zależy mi na mieszkaniu. Zależy mi na pieniądzach. Zbyszek nie zostawił nic poza długami i tą połową u pani. Mam sześćdziesiąt lat, chorą matkę i emeryturę tysiąc osiemset złotych.
Chciałam powiedzieć: a ja mam dwa tysiące trzysta i mieszkanie, w które wkładałam wszystko, co miałam. Chciałam powiedzieć: to nie moja wina, że Zbyszek nic nie zostawił. Chciałam powiedzieć wiele rzeczy. Ale usłyszałam w jej głosie coś, co mnie zatrzymało. Zmęczenie. Takie samo jak moje. Zmęczenie kobiety, która całe życie ciągnie wszystko na swoich barkach i jest już tak wykończona, że nawet złość nie ma w niej siły.
- Ile pani oczekuje? - zapytałam.
- Rynkowo to byłoby ze sto pięćdziesiąt tysięcy. Ale ja wiem, że pani tyle nie ma. Dałoby się sto? W ratach?
Sto tysięcy złotych. Mogłabym się roześmiać. Na koncie miałam dwanaście tysięcy - oszczędności całego życia, odłożone złotówka do złotówki na wypadek, gdyby Ola kiedyś potrzebowała na studia.
Monika powiedziała: „Weźmiemy kredyt. Z Markiem damy radę, spłacimy". Marcin, mój zięć, milczał wymownie. Widziałam, że Monika z nim o tym rozmawiała i że ta rozmowa nie była łatwa.
Mogłam pójść do sądu. Tomasz powiedział, że mam argumenty - nakłady na mieszkanie, wyłączne utrzymywanie lokalu przez ćwierć wieku, zasiedzenie. Że jest szansa. Ale dodał też, że sprawa może ciągnąć się latami. Że Renata może w tym czasie zażądać sprzedaży licytacyjnej. Że sądy bywają nieprzewidywalne.
Mogłam też sprzedać mieszkanie. Podzielić pieniądze. Przeprowadzić się do czegoś mniejszego na obrzeżach. Ale pomyślałam o meblościance, o kryształowym wazonie mamy, o jasnożółtej kuchni, o balkonie, z którego widzę dach przedszkola, do którego chodziła Monika. O tym, że mam sześćdziesiąt dwa lata i nie mam siły zaczynać od nowa.
Siedzę teraz przy kuchennym stole, przede mną herbata z cytryną i dwa dokumenty. Jeden to propozycja ugody od Renaty. Drugi to numer konta, na które Monika przelała trzydzieści tysięcy złotych - bez pytania, bez uprzedzenia. W wiadomości napisała: „Mamo, to na początek. Resztę wymyślimy".
Patrzę na te dwa kartki i myślę o Zbyszku. O tym, jak dwadzieścia pięć lat temu machnął ręką w sądzie i powiedział, że niczego nie potrzebuje. Jakie to było wtedy szlachetne. Jakie wygodne. I jak drogo mnie teraz kosztuje jego gest.
Nie wiem jeszcze, co podpiszę. Nie wiem, czy powinnam walczyć o to, co moje, czy oddać pieniądze, których nie mam, kobiecie, która - jak ja - jest po prostu zmęczona. Wiem tylko, że Zbyszek umarł w marcu, a ja nadal za niego płacę.