Zgodziłam się na remont, bo córka mówiła, że „mieszkanie odżyje". Wróciłam od siostry i nie poznałam pokoju: nowa podłoga, biała farba, pusto. Pod blokiem stał kontener, a na wierzchu leżał mundur galowy mojego męża.

Stałam na chodniku w rozpiętej kurtce, z torbą podróżną przy nodze, i nie mogłam się ruszyć. Mundur leżał złożony na pół, jakby ktoś go tam po prostu odłożył - jak niepotrzebną gazetę. Granatowy, z guzikami, które Staszek polerował pastą do srebra przed każdą uroczystością. Podniosłam go. Był wilgotny od porannej rosy. Pod mundurem zobaczyłam tekturowe pudło, a w nim albumy ze zdjęciami, szkatułkę z odznaczeniami i pluszowego misia, którego Staszek wygrał mi na odpuście w osiemdziesiątym trzecim roku.

Ręce mi zadrżały. Nie z zimna.

- Mamo! Wróciłaś wcześniej! - usłyszałam głos Magdy z balkonu na trzecim piętrze. Stała tam z kubkiem kawy, w roboczym dresie, z włosami spiętymi w niedbały kucyk. Wyglądała na zadowoloną. - Wejdź na górę, zobaczysz, jak pięknie wyszło!

Pięknie. Tak to ujęła. Weszłam po schodach powoli, bo kolana dały o sobie znać, a winda znów nie działała. Na klatce pachniało farbą i czymś chemicznym, czymś obcym. Drzwi do mojego mieszkania na Grochowie były uchylone. Weszłam do przedpokoju i stanęłam.

Nie poznałam tego miejsca. Ściany białe, gładkie, sterylne. Podłoga jasna, panele w kolorze bielonego dębu. Meblościanka zniknęła - ta ciemna, orzechowa, którą kupiliśmy ze Staszkiem w dziewięćdziesiątym pierwszym, na raty, w sklepie na Targowej. Zniknęły serwetki szydełkowe, kryształowy wazon po mojej mamie, półka z encyklopediami, które Staszek zbierał latami. Na ścianie, tam gdzie wisiał jego portret w mundurze, była teraz pusta biała przestrzeń i jakiś nowoczesny obraz - szare kwadraty na szarym tle.

Magda stanęła w drzwiach pokoju z szerokim uśmiechem.

- No i jak? Prawda, że oddycha się inaczej?

Nie odpowiedziałam. Poszłam do sypialni. Łóżko było nowe - niskie, na drewnianej ramie, z jasną pościelą w geometryczne wzory. Szafa ze Staszkowymi rzeczami zniknęła. Komoda, na której stała jego woda kolońska, zdjęcie z naszego ślubu i porcelanowa figurka anioła - nie było jej.

- Magda - powiedziałam cicho. - Gdzie są rzeczy taty?

- Mamo, usiądź, zrobię ci herbatę. - Magda delikatnie dotknęła mojego ramienia. - Trzeba było to wszystko odświeżyć. Pięć lat minęło. Mieszkałaś jak w muzeum.

Pięć lat. Pięć lat od pogrzebu Staszka, od tego grudniowego dnia, kiedy zadzwonili z komendy i powiedzieli, że odszedł na służbie. Zawał na patrolu. Trzydzieści dwa lata w policji, ostatnie dziesięć jako aspirant sztabowy. Dwanaście odznaczeń. I jeden mundur galowy, który teraz mókł w kontenerze na śmieci.

- Herbaty nie chcę - powiedziałam. - Chcę wiedzieć, gdzie są albumy ze zdjęciami. Szkatułka z odznaczeniami. Mundur.

- Albumy są w kontenerze, ale mogę je wyciągnąć, jeśli naprawdę chcesz. - Magda usiadła na nowym łóżku i westchnęła jak nauczycielka, która tłumaczy coś po raz piąty. - Mamo, posłuchaj mnie. Rozmawiałam z psycholożką. Ona powiedziała, że trzymanie tych wszystkich rzeczy, to otaczanie się nimi, to nie jest zdrowe. To cię blokuje. Nie żyjesz własnym życiem, tylko żyjesz wspomnieniami o tacie.

Psycholożka. Magda od dwóch lat chodziła do psycholożki i od dwóch lat każdą rozmowę zaczynała od słów „moja terapeutka mówi". Nie mam nic przeciwko terapii. Ale moja córka zaczęła traktować tę kobietę jak wyroczni, a moje czterdzieści lat małżeństwa - jak chorobę, z której trzeba mnie wyleczyć.

- Magda, ten mundur to nie jest stary szalik. - Głos mi się łamał, ale starałam się mówić spokojnie. - Tata w nim ślubował. W nim go awansowali. W nim stał na uroczystości, kiedy ty kończyłaś szkołę.

- Właśnie, mamo. Stał. Czas przeszły. - Magda patrzyła na mnie z tym nowym wyrazem twarzy, który ostatnio nosiła jak maskę - wyrozumiałość zmieszana z lekką wyższością. - Nie możesz wiecznie żyć przeszłością.

Wyszłam z sypialni. Wzięłam z przedpokoju torbę, zjechałam windą, która akurat zaczęła działać, i poszłam do kontenera. Wyciągnęłam mundur. Wyciągnęłam pudło z albumami. Szkatułkę. Pluszowego misia. Zaniosłam wszystko do samochodu Magdy, który stał pod blokiem - bo mój własny samochód sprzedałam dwa lata temu, na jej namowę, bo „po co ci, mamo, i tak nigdzie nie jeździsz".

Usiadłam na ławce przed klatką. Było ciepło, majowe słońce grzało przyjemnie, lipy kwitły i pachniały tak samo jak wtedy, kiedy ze Staszkiem wprowadzaliśmy się do tego mieszkania w dziewięćdziesiątym roku. Miałam wtedy trzydzieści dwa lata, on trzydzieści cztery. Magda miała sześć lat i bała się windy.

Magda wyszła za mną po kwadransie. Usiadła obok. Milczałyśmy długo.

- Mamo, ja chciałam dobrze - powiedziała w końcu ciszej, bez tej pewności siebie, która mnie tak drażniła. - Martwiłam się o ciebie. Siedzisz tu sama, w tym mieszkaniu, gdzie wszystko ci o nim przypomina. Nie wychodzisz. Nie spotykasz się z koleżankami. Hania dzwoni, ty nie odbierasz.

- Bo Hania pyta, czy już się pozbierałam - powiedziałam. - A ja nie chcę się zbierać. Ja chcę pamiętać.

- Ale to nie to samo co żyć, mamo.

Patrzyłam na kontener. Na tę kupę gruzu, starych desek, resztek tapet. Gdzieś tam, pod spodem, leżała jeszcze pewnie ta tapeta w drobne kwiatki, którą wybraliśmy ze Staszkiem w sklepie na Radzymińskiej. Spieraliśmy się godzinę - on chciał pasy, ja kwiatki. Wygrałam. Staszek mówił potem, że to było najpiękniejsze zwycięstwo, jakie mu się przytrafiło.

Magda miała trochę racji. Wiedziałam to. Nie odbierałam telefonów, nie wychodziłam. Odmawiałam zaproszeń od siostry Teresy, od sąsiadki Krysi z piątego piętra, nawet od Zosi z dawnej pracy w księgowości. Siedziałam w mieszkaniu wśród rzeczy Staszka i to było moje życie. Mój wybór.

Ale to był mój wybór. Nie Magdy.

- Przepraszam - powiedziała cicho. - Może powinnam była zapytać.

- Może - odpowiedziałam.

Siedziałyśmy na ławce jeszcze długo. Magda w końcu poszła na górę, a ja zostałam. Otworzyłam szkatułkę. Dwanaście medali i odznaczeń, ułożonych na granatowym aksamicie. Na spodzie, pod wyściółką, leżał złożony na czworo liścik. Znałam go na pamięć, ale i tak rozłożyłam. Staszek napisał go do mnie dwadzieścia lat temu, kiedy dostał awans na aspiranta. „Bożenko, bez Ciebie nie dałbym rady. Nie mów nikomu, ale czasem się boję. Ty mnie trzymasz przy ziemi. S."

Schowałam liścik z powrotem. Zamknęłam szkatułkę. Wstałam z ławki.

Wieczorem zadzwoniłam do siostry i powiedziałam, że chyba jednak przyjadę na dłużej. Teresa zaczęła się cieszyć, ale ja ją przerwałam: „Nie na stałe. Muszę się zastanowić." Magda siedziała w wyremontowanym pokoju i malowała paznokcie. Mieszkanie rzeczywiście wyglądało ładnie. Jasne, przestronne, nowoczesne. Zupełnie nie moje.

Położyłam mundur na nowym łóżku. Rozprostowałam rękawy, wygładziłam kołnierz. Magda stanęła w drzwiach i patrzyła, ale nic nie powiedziała.

Pięć lat to dużo i mało. Wystarczająco dużo, żeby córka uznała, że czas na zmiany. Za mało, żeby matka się z tym zgodziła. A może nie chodzi o czas. Może chodzi o to, że nikt nie powinien decydować za drugiego człowieka, kiedy kończy się żałoba - nawet jeśli robi to z miłości.

Mundur pachniał jeszcze lekko rosą. Ale pod spodem, gdy przyłożyłam twarz do kołnierza, wciąż czuć było wodę kolońską Staszka.

Zgodziłam się na remont, bo córka mówiła, że „mieszkanie odżyje". Wróciłam od siostry i nie poznałam pokoju: nowa podłoga, biała farba, pusto. Pod blokiem stał kontener, a na wierzchu leżał mundur galowy mojego męża.

Od pół roku w każdą środę dzwoni miła pani i pyta, czy wzięłam leki i czy mam humor. Myślałam, że to z przychodni. Wczoraj powiedziała, że kończy się abonament, który wykupiły dzieci - dziewięćdziesiąt dziewięć złotych miesięcznie.

Osiem lat chodziłam do matki codziennie: mycie, zastrzyki, zakupy. Brat wpadał na kawę w niedziele. Po pogrzebie okazało się, że dom zapisała jemu, a on powiedział przy stypie: „Ty masz męża, mnie się bardziej należy."

W latach osiemdziesiątych dokarmiałam sąsiadkę z dwójką dzieci, bo mąż zostawił ją bez grosza. Wczoraj zapukała do mnie elegancka kobieta z tortem: „Jestem tą małą Anią. Szukałam pani czternaście lat."

Śpiewałam wnuczce te same kołysanki, które śpiewała mi moja mama, i opowiadałam, jak było dawniej. Synowa zabrała małą z pokoju: „Proszę nie zaśmiecać jej głowy tymi swoimi starociami i smutkami, my wychowujemy pozytywnie."

Dzieci naciskały, żebym sprzedała mieszkanie i przeprowadziła się „do nich, do pokoju na dole". Zamiast tego wynajęłam pokój studentce z akademii muzycznej. Rano gra mi na skrzypcach i pyta, czy dobrze spałam - pierwszy raz ktoś pyta.

Mąż od jesieni wraca ze „szkoleń" późno i sam wrzuca rzeczy do prania. W niedzielę wyjęłam jego koszule z torby. Pachniały płynem do płukania, którego nigdy nie kupowałam.

Oddałam młodym parter i przeniosłam się na górę, do dwóch pokoi. W kuchni wisi teraz kartka z godzinami: dla mnie od jedenastej do dwunastej. Reszta doby należy do nich.

Przez lata pilnowałam wnuków za darmo, a córka powtarzała, że „babcia to nie praca". W styczniu zatrudniłam się jako opiekunka do dziecka u obcych ludzi, za dwa tysiące miesięcznie. Kiedy córka poprosiła o piątek, powiedziałam, że w piątki pracuję.

Syn zamontował mi „nowoczesny termostat, żebyś nie musiała schylać się do pieca". Od listopada w mieszkaniu jest chłodno, a pokrętło nic nie robi. Zadzwoniłam, a on: „Mamo, ustawiłem z telefonu osiemnaście stopni, przecież i tak siedzisz w swetrze."

Córka przywiozła wnuka o siódmej rano z gorączką i katarem, bo „w pracy jej nie zwolnią". Trzy dni poiłam go herbatą i nosiłam po nocach. Teraz sama leżę z zapaleniem oskrzeli, a zakupy przynosi mi sąsiadka.

Do wnuków jadę dwoma autobusami, wychodzę z domu o wpół do szóstej. W piątek stałam na przystanku w deszczu i widziałam, jak zięć przejeżdża obok tą samą trasą, sam w aucie. Zdążył jeszcze pomachać.

Na pogrzebie męża stanęłam przy wieńcach i czytałam wstążki. Od dzieci, od zakładu, od sąsiadów. Ostatni, biały, miał napis: „Mojemu Jankowi - Basia". Nikt z rodziny nie znał żadnej Basi.

Kiszę ogórki i piekę drożdżówki tak, jak nauczyła mnie matka. Synowa prosi co tydzień o „jeszcze jeden słoik dla koleżanki". Wczoraj wnuczka pokazała mi jej profil w internecie: moje słoiki, jej zdjęcie, cena - dwadzieścia złotych za sztukę.

Moje dzieci dzwonią w niedzielę na dziesięć minut, a wnuki mówią do mnie po imieniu. Sąsiadka z góry, młoda mama, zapukała kiedyś po sól i została na herbacie. Dziś jej mały woła do mnie przez klatkę: „Babciu, poczekaj!"

Wnuczka założyła mi konto w internecie, żebym „miała z kim pogadać, babciu". Myślałam, że to głupota. Dziś piszę codziennie z panią Ireną z Kanady i chłopakiem, który uczy mnie malować akwarelami. Pierwszy raz od dawna ktoś czeka na moją wiadomość.

Pożyczyłam szwagierce osiem tysięcy na pogrzeb jej matki, po ludzku, bez papierka. Gdy po roku delikatnie spytałam o zwrot, spojrzała zdziwiona: „Przecież to była pomoc w żałobie, a nie pożyczka."

Syn poprosił o dostęp do mojego Internetowego Konta Pacjenta, „żeby pomagać z e-receptami". Wczoraj zadzwonił nie zapytać o zdrowie, tylko: „Mamo, po co ci znowu neurolog? Zbierasz papiery, żeby coś przepisać?

Na urodziny syn przysłał mi najpiękniejszy list, jaki dostałam - o tym, ile mu dałam. Rozpłakałam się. Wieczorem wnuczka zdradziła, że „tata kazał to napisać komputerowi, w minutę, żeby mieć spokój".

Wnuki mam u siebie na wszystkie dni robocze - pranie, lekcje, katar. Na komunię i wczasy nad morzem synowa woli zabrać „babcię Krysię", tę drugą. Na rodzinnych zdjęciach jest zawsze ona - uśmiechnięta i wypoczęta.

Poręczyłam wnukowi kredyt na mieszkanie, bo „bank inaczej nie da, babciu". Rok później zadzwonił windykator - rat nie ma od pół roku, a wnuk zablokował mój numer. Zajmą mi emeryturę.