Szesnastoletnia Julka pokłóciła się z matką i przyjechała do mnie z plecakiem. Córka: „odeślij ją, nie rób z siebie lepszej". Julka została tydzień. Wróciła sama, z moim bigosem dla mamy i karteczką: „babcia mówi, że jesteś do niej podobna".

Zadzwoniła do domofonu w niedzielę, koło dziewiątej wieczorem. Nie spodziewałam się nikogo. Na osiedlu o tej porze jest już cicho, a ja siedziałam z herbatą i krzyżówką, bo od kiedy Henryk umarł cztery lata temu, niedzielne wieczory mam tylko dla siebie. Nacisnęłam guzik i usłyszałam: „Babciu, to ja. Wpuścisz mnie?"

Julka stała na klatce z wielkim plecakiem turystycznym, w za dużej bluzie z kapturem i z takim wyrazem twarzy, jakby jednocześnie chciała płakać i komuś przyłożyć. Znałam ten wyraz. Widziałam go trzydzieści lat temu w lustrze.

- Wejdź - powiedziałam. - Jadłaś coś?

Pokręciła głową. Zrobiłam jej kanapkę z masłem i dżemem truskawkowym, bo to jedyne, co zawsze lubiła od małego. Usiadła przy stole w kuchni i jadła w milczeniu, a ja nie pytałam. Wiedziałam, że powie, jak będzie gotowa.

- Pokłóciłam się z mamą - powiedziała wreszcie, kiedy odłożyła talerz. - Nie wracam tam.

Moja córka Renata ma czterdzieści dwa lata, jest kierowniczką zmiany w fabryce pod Poznaniem i ma charakter po ojcu - twardy jak żeliwo, z tym że Henryk przynajmniej potrafił się cofnąć, kiedy przesadził. Renata nie potrafi. Nigdy nie potrafiła. Julka jest jej jedynym dzieckiem, bo mąż Renaty, Dariusz, odszedł, kiedy dziewczynka miała sześć lat. Renata wzięła to na siebie jak jeszcze jeden ciężar - z zaciśniętymi zębami i bez proszenia kogokolwiek o pomoc.

Zadzwoniłam do Renaty następnego ranka.

- Wiem, że u ciebie jest - powiedziała zamiast „dzień dobry". - Odeślij ją. Nie rób z siebie lepszej.

- Renatko, co się stało?

- To, co zawsze. Wie lepiej. Wszystko wie lepiej. Powiedziałam jej, że nie jedzie na żaden obóz taneczny, bo nas na to nie stać, a ona na to, że jestem taka jak tata - kontroluję wszystko i duszę. Że mnie nienawidzi.

Słuchałam tego i słyszałam echo. Trzydzieści lat temu Renata stała w tym samym korytarzu, w tym samym bloku na Wildzie, i krzyczała na mnie niemal identyczne słowa. Że ją duszę. Że nie pozwalam jej żyć. Wtedy chodziło o wyjazd do Anglii - Renata chciała jechać do koleżanki na wakacje, a ja się bałam. Puściłam ją, bo Henryk powiedział: „Bożena, jak ją zatrzymasz siłą, to stracisz ją na zawsze". Pojechała. Wróciła. Ale coś między nami pękło i nigdy się do końca nie skleiło.

- Nie odsyłam dziecka na ulicę, Renata - powiedziałam spokojnie. - Zostanie u mnie kilka dni. Ochłoniecie obie.

- Rób jak chcesz. Jak zawsze zresztą.

Rozłączyła się.

Julka przez pierwszy dzień prawie nie wychodziła z pokoju gościnnego. Leżała z telefonem, słuchała muzyki przez słuchawki, jadła to, co jej przyniosłam. Drugiego dnia przyszła do kuchni i usiadła na taborecie, kiedy robiłam obiad.

- Babciu, a ty też się kłóciłaś z mamą? Znaczy ze swoją mamą?

Postawiłam przed nią deskę i nóż. Dałam marchewki do obrania, bo lepiej się rozmawia, kiedy ręce mają zajęcie.

- Kłóciłam się - powiedziałam. - Strasznie. Moja mama była krawcową, szyła po nocach, żebyśmy miały na jedzenie. I nie rozumiała, dlaczego chcę iść na studia zamiast do pracy. Mówiła: „Bożena, głowa ci się przewróciła od tych książek". Nie odzywałyśmy się do siebie przez dwa miesiące.

- I co potem?

- Potem poszłam na studia, a potem rzuciłam po roku, bo wyszłam za dziadka. I mama nie powiedziała ani słowa. Ani „a nie mówiłam", ani nic. Tylko uszyła mi sukienkę na ślub.

Julka obierała marchewkę i milczała. A ja myślałam o tym, że trzecia z rzędu kobieta w tej rodzinie stoi przed tym samym murem. Matka, która kocha tak mocno, że zaciska pięści zamiast ramion. I córka, która tę miłość odbiera jak karę.

Trzeciego dnia zabrałam Julkę na działkę. Było ciepło, maj pachniał bzem i świeżo skopaną ziemią. Sadziłyśmy pomidory, podlewałyśmy truskawki, a Julka opowiadała mi o tym obozie tanecznym - o tym, jak przez pół roku zbierała pieniądze z korepetycji z matematyki, bo nie chciała prosić matki. Że brakuje jej trzystu złotych. Że kiedy powiedziała o tym Renacie, ta się wściekła, bo uznała, że Julka robi jej wyrzuty.

- Mama myśli, że jak proszę o coś, to znaczy, że jej nie szanuję - powiedziała Julka, wbijając łopatkę w ziemię ze złością. - A ja w ogóle nie o to.

Patrzyłam na jej profil - Renata w miniaturze, ten sam zadarty nos, ta sama linia szczęki - i widziałam całą tę spiralę. Renata nie umie słuchać, bo nikt jej nie nauczył. Bo ja też nie umiałam, kiedy była nastolatką. Bo moja mama nie umiała, kiedy ja byłam nastolatką. Trzy pokolenia kobiet, które kochają się rozpaczliwie i ranią dokładnie w te same miejsca.

Piątego dnia zadzwoniła Renata. Tym razem innym tonem.

- Mamo, powiedz mi szczerze. Julka... powiedziała coś o mnie?

- Powiedziała, że pół roku dawała korepetycje, żebyś nie musiała płacić za obóz.

Po drugiej stronie cisza. Długa. Słyszałam, jak Renata oddycha.

- Nie wiedziałam - powiedziała wreszcie. - Nie wiedziałam o korepetycjach.

- Bo jej nie zapytałaś, Renatko.

Znowu cisza. I wtedy usłyszałam coś, czego nie słyszałam od lat - Renata płakała. Cicho, przez zaciśnięte zęby, tak jak zawsze. Jak Henryk.

- Ja nie umiem z nią rozmawiać, mamo. Ja w ogóle nie umiem rozmawiać. Otwieram usta i wychodzi z nich moja matka.

Chciałam powiedzieć: „Wiem, córeczko, bo ze mnie wychodziła moja". Ale ugryzłam się w język. Bo to nie był moment na moją mądrość. To był moment na jej ból.

Siódmego dnia Julka spakowała plecak. Sama zdecydowała, że wraca. Nie namawiałam jej, nie zatrzymywałam, nie dzwoniłam do Renaty z ostrzeżeniem. Zrobiłam tylko garnek bigosu - tego na trzy dni, na ciemnym piwie, z suszonymi grzybami, tak jak robiła moja mama, a przed nią jej mama.

Julka wzięła słoik, uściskała mnie przy drzwiach i powiedziała:

- Napisałam kartkę. Dasz mi kopertę?

Nie pytałam, co napisała. Dałam kopertę. Julka wsadziła kartkę do środka, ale nie zakleiła - może chciała, żebym zobaczyła. A może nie. Zobaczyłam. Jedno zdanie, okrągłym, szkolnym pismem: „Babcia mówi, że jesteś do niej podobna".

Stałam na balkonie i patrzyłam, jak Julka wychodzi z klatki i idzie w stronę przystanku. Plecak kołysał się na jej wąskich plecach. Wieczorne słońce kładło się na dachach bloków jak złoty lakier.

Nie wiem, czy Renata otworzy ten słoik z bigosem. Nie wiem, czy przeczyta kartkę i się uśmiechnie, czy zmiętoszy ją i wrzuci do kosza. Nie wiem, czy te trzysta złotych, które wsunęłam Julce do kieszeni plecaka, kiedy się żegnałyśmy, będą początkiem zgody czy kolejnej awantury.

Wiem tylko, że trzy pokolenia kobiet w tej rodzinie kochają tak samo - niezdarnie, za mocno, ze strachem. I że czasem garnek bigosu i jedno zdanie na kartce mogą więcej niż godziny krzyku. A czasem nie mogą nic.