Pożyczyłam chrześniakowi piętnaście
Pożyczyłam chrześniakowi piętnaście tysięcy na otwarcie warsztatu, spisaliśmy to nawet na kartce. Gdy upomniałam się o pierwszą ratę, przestał odbierać. Kartkę, jak twierdzi, „wyrzucił przy porządkach".
Telefon milczał już trzeci tydzień. Wysyłałam SMS-y - krótkie, uprzejme, potem coraz krótsze. „Damian, oddzwoń." „Damian, proszę." W końcu samo imię, bez kropki, bez niczego. Jak gdybym wołała w studnię.
Damian to syn mojej najlepszej przyjaciółki Bożeny. Trzymałam go do chrztu dwadzieścia osiem lat temu, w kościele na Gocławiu, w takiej śnieżycy, że taksówkarz nie chciał jechać. Pamiętam, jak maleńki zaciskał piąstkę na moim palcu, a ksiądz lał wodę i Damianek nawet nie pisnął. Bożena śmiała się potem: „Dzielny chłopak, po matce chrzestnej". Może i po matce chrzestnej - bo ja też przez lata zaciskałam zęby i nie piszczałam.
Mam na imię Lucyna, sześćdziesiąt jeden lat, trzydzieści przepracowanych w księgowości spółdzielni mieszkaniowej na Pradze. Mąż Ryszard odszedł dziesięć lat temu - nie od żony, od życia, rak trzustki zabrał go w cztery miesiące. Córka Agnieszka mieszka w Poznaniu z rodziną, widuję ją raz w miesiącu. Żyję sama, spokojnie, z emeryturą i małą rentą po Ryszardzie. Nie narzekam. Ale piętnaście tysięcy to dla mnie nie jest „drobne".
Damian przyszedł do mnie w styczniu. Usiadł w kuchni, gdzie siedział tyle razy jako dzieciak, jako nastolatek, jako młody mężczyzna proszący o radę. Pachniał smarem maszynowym i miętową gumą. Powiedział, że znalazł lokal na warsztat samochodowy na Grochowie, że ma już dwóch klientów ustawionych, że brakuje mu tylko na wyposażenie. Bank odmówił - za krótki staż, za mało papierów.
- Ciociu, pożyczysz mi na start? Oddam w ratach, po trzy tysiące miesięcznie. Za pół roku będziesz miała wszystko z powrotem - mówił, patrząc mi prosto w oczy. Miał ten sam wzrok co Bożena, kiedy o coś prosiła - szczery, otwarty, taki, któremu trudno odmówić.
Zgodziłam się. Bo to Damian. Bo to chrześniak. Bo Bożena, gdyby żyła - zmarła trzy lata temu na udar - byłaby dumna, że syn wreszcie bierze się za coś swojego. Poszłam do bankomatu, wybrałam dziesięć, resztę przelałam. Spisaliśmy to na kartce - ręcznie, na papierze w kratkę wyrwanym z zeszytu. Data, kwota, harmonogram spłat, dwa podpisy. Schowałam kartkę do szuflady z dokumentami, między polisą ubezpieczeniową a starym aktem notarialnym od mieszkania.
Luty minął. Marzec minął. Pierwsza rata miała być do końca lutego. Napisałam w marcu, delikatnie - „Damian, jak tam warsztat? Pamiętasz o naszej umowie?". Odpisał krótko: „Ciociu, wybacz, jeszcze się nie rozkręciłem, w kwietniu na pewno". W kwietniu cisza. Zadzwoniłam - nie odebrał. Zadzwoniłam następnego dnia - to samo. I kolejnego.
W końcu dodzwoniłam się na stacjonarny u jego żony Patrycji. Patrycja była uprzejma, ale chłodna. Powiedziała, że Damian jest w warsztacie, że oddzwoni. Nie oddzwonił.
Pod koniec kwietnia pojechałam na Grochów. Znalazłam ten lokal - rzeczywiście istniał, szyld „Auto-Serwis Damian", brama otwarta. Wszedłam. Damian stał przy podnośniku, wycierał ręce szmatą. Kiedy mnie zobaczył, na jego twarzy pojawiło się coś, czego nie spodziewałam się zobaczyć u własnego chrześniaka - irytacja.
- Ciociu, co ty tu robisz? - rzucił, nie podchodząc.
- Dzwonię od miesiąca, Damian. Nie odbierasz.
- Bo jestem zajęty. Widzisz - rozłożył ręce - kręcę się tu od rana do nocy.
- A rata? - spytałam wprost.
Wzruszył ramionami. Tak po prostu - wzruszył ramionami, jakbym pytała o pogodę.
- Nie mam teraz, ciociu. Wszystko idzie na lokal, na części. Dam, jak będę miał.
- Spisaliśmy to, Damian. Mam kartkę.
I wtedy powiedział to, co do dziś nie mieści mi się w głowie.
- Jaką kartkę? Wyrzuciłem chyba przy porządkach. Ale to między nami, ciociu, bez papierkologii. Oddam, jak będę mógł.
Stałam i patrzyłam na niego. Na tego chłopca, którego uczyłam jeździć na rowerze na parkingu przed blokiem. Któremu kupowałam pierwsze narzędzia na czternaste urodziny - sam prosił, bo już wtedy kochał motory. Któremu pożyczyłam pięćset złotych na pierwszą randkę z Patrycją, bo się wstydził, że nie ma na restaurację. Tamte pięćset oddał. Te piętnaście tysięcy - najwyraźniej nie zamierzał.
Wróciłam do domu i sprawdziłam szufladę. Moja kopia kartki leżała na miejscu - data, kwota, podpisy. Ale co z tego? Jeden egzemplarz. Jego podpis, którego może się wyprzeć. Kartka z zeszytu w kratkę, nie dokument z notariusza. Trzydzieści lat w księgowości, a dałam się złapać jak dziecko.
Zadzwoniłam do Agnieszki. Córka wysłuchała, westchnęła.
- Mamo, musisz to rozwiązać. Albo mówisz mu twardo, albo odpuszczasz. Ale nie siedź z tym sama.
Nie powiedziała „idź do prawnika". Nie powiedziała „to złodziej". Nie powiedziała „ja ci oddam". Po prostu - „nie siedź z tym sama". Łatwo powiedzieć z odległości trzystu kilometrów.
Byłam u prawniczki. Pani mecenas obejrzała kartkę, pokiwała głową. Powiedziała, że umowa pożyczki może być w dowolnej formie, nawet ustna jest ważna, a ta kartka to dowód - nie idealny, ale jednak. Mogę wysłać wezwanie do zapłaty. Mogę iść do sądu. Mogę wygrać.
Ale potem co?
Komornik u chrześniaka. U syna Bożeny. Bożena przewraca się w grobie, a cała rodzina - bo mam w niej jeszcze ludzi, siostrę Damiana, jego ciotkę, kuzynów - patrzy na mnie jak na tę, która „zniszczyła chłopakowi biznes". Bo tak to zostanie przedstawione. Znam ten mechanizm. Trzydzieści lat w spółdzielni nauczyło mnie, jak ludzie potrafią odwrócić historię.
Minęły dwa miesiące od tamtej wizyty w warsztacie. Jest czerwiec. Siedzę z herbatą przy kuchennym stole i patrzę na tę kartkę w kratkę. Podpis Damiana - trochę krzywy, jakby pisał w pośpiechu. Data, kwota, harmonogram. Wszystko czarno na białym. I jednocześnie nic.
Wczoraj zadzwoniła siostra Damiana, Karolina. Powiedziała, że Damian „jest jej wdzięczny za pomoc, ale teraz przeżywa trudny okres i potrzebuje czasu". Że „rodzina to nie sąd". Że Bożena by nie chciała, żeby się kłócili o pieniądze.
Nie odpowiedziałam. Odłożyłam słuchawkę i pomyślałam o Bożenie. O tym, jak dwadzieścia lat temu pożyczyła mi tysiąc na naprawę pieca i nie wspominała o tym ani razu, aż sama oddałam po dwóch tygodniach. Nie musiała upominać. Nie musiała prosić. Bo tak się robi.
Wezwanie do zapłaty leży gotowe na komodzie, w kopercie, zaadresowane. Wystarczy wrzucić do skrzynki. Wystarczy zrobić jeden krok - taki, po którym nie ma powrotu do niedzielnych obiadów, do „ciociu, wszystkiego najlepszego", do tego, co zostało mi po Bożenie.
Ale może to, co zostało mi po Bożenie, właśnie nie jest Damian. Może Damian zdecydował o tym sam.
Koperta leży na komodzie czwarty dzień. Codziennie rano przechodzę obok niej w drodze do łazienki. Codziennie wieczorem wracam z apteki i widzę jej biały róg wystający spod torebki. Nie wrzuciłam. Jeszcze nie wrzuciłam.