W Wigilię o piętnastej zadzwonił syn: „mamo, przyjedziesz do nas? Rodzice Kasi jednak wybrali góry". Barszcz przelałam do słoików, jeszcze parował. Pierwszy raz od trzech lat siedziałam przy ich świątecznym stole. Całą drogę się cieszyłam - i trochę wstydziłam, że się cieszę.

Słoiki owinęłam ręcznikiem kuchennym, żeby się nie potłukły w torbie. Do tego uszka, bo przecież barszcz bez uszek to nie Wigilia, i sernik na kruchym spodzie - ten sam przepis, co mama robiła, co babcia robiła, co ja robię od czterdziestu lat. Wyszłam z mieszkania na Gocławiu o wpół do czwartej. Na klatce schodowej pachniało kapustą z grzybami od sąsiadki z drugiego piętra. Normalnie bym zapukała, pogadała chwilę - ale nie tym razem. Tym razem się spieszyłam.

W autobusie było prawie pusto. Warszawa w Wigilię zamiera - ulice puste, sklepy pozamykane, tylko światełka migają w oknach. Przycisnęłam torbę do siebie i patrzyłam na swoje odbicie w szybie. Sześćdziesiąt dwa lata.

Twarz zmęczona, ale oczy dziwnie młode - prawie dziewczęce z tego podniecenia. I wtedy znowu poczułam ten wstyd. Bo cieszyłam się nie dlatego, że Wigilia, nie dlatego, że syn. Cieszyłam się, że teściowej Tomka nie będzie przy stole.

Kasia, synowa, to dobra dziewczyna. Naprawdę. Poznali się osiem lat temu, kiedy Tomek pracował jeszcze w tym biurze projektowym na Mokotowie. Przyszła po odbiór dokumentów, a wyszła z zaproszeniem na kawę. Ślub wzięli szybko, po roku. Ja byłam zadowolona - Kasia spokojna, ciepła, konkretna. Córka nauczycielki i elektryka z Ursusa. Normalni ludzie, pomyślałam wtedy. Z normalnymi ludźmi można się dogadać.

Myliłam się. Znaczy - z Kasią tak. Z jej matką, panią Jadzią, to zupełnie inna historia.

Zaczęło się niewinnie. Pierwsza wspólna Wigilia, jeszcze w ich starym mieszkaniu na Pradze - kawalerka, ledwo się mieściliśmy. Przyniosłam barszcz, sernik, uszka. Pani Jadzia przyniosła dwanaście potraw. Dwanaście. Rozłożyła je na stole jak armię i powiedziała: „Kochana, u nas w rodzinie jest tradycja - dwanaście dań, nie mniej". Uśmiechnęła się przy tym tak, jakby to nie był atak, tylko informacja. Ale obie wiedziałyśmy, o co chodzi.

Tomek nie zauważył. Tomek nigdy nie zauważał. Mój syn - zresztą jak jego ojciec, niech mu ziemia lekka będzie - miał talent do niedostrzegania tego, co kobiety mówią między słowami. Andrzej, mój mąż, też tak miał. Umarł dziesięć lat temu na zawał, w warsztacie, z kluczem francuskim w ręce. Zostawił mnie z dwupokojowym mieszkaniem, emeryturą z ZUS-u i synem, który kocha matkę, ale nie zawsze rozumie, że miłość to za mało.

Pani Jadzia szybko ustaliła hierarchię. Wigilia - u nich. Wielkanoc - u nich. Urodziny Kasi - u nich. Urodziny wnuka, małego Kuby - oczywiście u nich. Ja byłam zapraszana, tak, ale zawsze z tym tonem w głosie, jakby robili mi łaskę. „Halinka, oczywiście że przyjdź, tylko pamiętaj, Kubuś jest uczulony na orzechy, więc twój makowiec raczej nie". Mój makowiec, który jadła cała rodzina od trzydziestu lat.

Przez pierwszy rok gryzłam się w język. Przez drugi zaczęłam mówić. Przez trzeci - przestałam być zapraszana na Wigilię.

To nie było tak, że mi zakazali. Nikt nie powiedział „nie przychodź". Tomek dzwonił, mówił: „Mamo, wiesz, w tym roku Kasia chce u rodziców, bo tata Kasi miał problemy z sercem, rozumiesz". Rozumiałam. Następnego roku: „Mamo, Kuba chce być z dziadkiem Stasiem, bo dziadek Staś kupił mu kolejkę elektryczną". Rozumiałam i to. Trzeciego roku nawet nie dzwonił z wyjaśnieniami. Po prostu cisza do dwudziestego trzeciego, a potem SMS: „Wesołych Świąt, Mamo. Kochamy".

Trzy Wigilie sama. Barszcz robiłam i tak - bo jak to, nie robić? Stawiałam na stole talerz dla Andrzeja, choć wiem, że to głupie, bo puste miejsce zostawia się dla wędrowca, a nie dla umarłego męża. Ale ja nie chciałam wędrowca. Chciałam kogoś, kto zna moje imię.

Koleżanki z pracy - jeszcze z czasów, kiedy pracowałam w księgowości w zakładach na Służewcu - zapraszały mnie do siebie. Bożena, Krysia, nawet Lucyna, z którą przez lata byłyśmy na bakier. Szłam czasem na opłatek do kościoła, potem wracałam do pustego mieszkania i włączałam telewizor. „Kevin sam w domu" albo „Znachor". I barszcz z uszkami, jedna porcja.

A potem ten telefon. Dwudziesty czwarty grudnia, piętnasta zero zero, Tomek.

„Mamo, rodzice Kasi jadą w góry. Przyjedziesz?"

Powinnam zapytać: a gdyby nie pojechali? Powinnam powiedzieć: synu, ja nie jestem rezerwą. Ale nie powiedziałam. Powiedziałam: „Dawaj adres, bo zapomniałam numer klatki".

Drzwi otworzył Kubuś. Sześć lat, duże oczy Tomka, uśmiech Kasi. „Babcia Halina!" - krzyknął i rzucił mi się na szyję. W przedpokoju pachniało rybą i choinką. Kasia wyszła z kuchni, w fartuchu, z mokrymi rękami. Objęła mnie - krótko, ale szczerze. „Dobrze, że pani jest" - powiedziała cicho. Nie „mamo". Zawsze „pani". Przez osiem lat nie przeszłyśmy na „mamo", choć ja próbowałam.

Tomek stał w drzwiach do salonu. Patrzył na mnie tak, jak patrzył Andrzej, kiedy wiedział, że coś zrobił nie tak, ale nie umiał tego nazwać. „Cześć, mamo" - powiedział i odchrząknął. „Barszcz przyniosłaś?"

Siedliśmy do stołu. Sianko pod obrusem, opłatek, świeczki. Kubuś śpiewał „Wśród nocnej ciszy" fałszując na każdej nucie i było mi tak dobrze, że bolało. Bo przy tym „dobrze" siedziało pytanie, które mnie gryzło jak robak w jabłku: czy siedzę tu dlatego, że mnie chcą - czy dlatego, że pani Jadzia odjechała?

Po kolacji Kasia zmywała, a ja wycierałam. Stałyśmy obok siebie w ciszy, tylko woda leciała. W pewnym momencie powiedziała - niby od niechcenia, ale widziałam, jak napina ramiona: „Mama dzwoniła z Zakopanego. Pytała, czy uszka pani Haliny są z mięsem, bo Kubuś powinien jeść postne".

Zamarłam z ścierką w ręce. Moje uszka były z grzybami. Zawsze były z grzybami. Pani Jadzia wiedziała o tym, bo jadła je przez pięć lat. Wiedziała i celowo powiedziała Kasi nieprawdę - mały szpileczka na odległość, z góry, ze szlaku w Tatrach.

Nie odpowiedziałam. Odłożyłam talerz na suszarkę i powiedziałam tylko: „Kasiu, następnym razem nie czekaj, aż ktoś wyjedzie w góry, żeby mnie zaprosić".

Kasia zagryzła wargę. Przez chwilę myślałam, że się obrazi. Ale ona tylko kiwnęła głową - powoli, jakby kiwała samej sobie - i powiedziała: „Wiem. Przepraszam".

Tomek odprowadził mnie na przystanek. Szliśmy przez osiedle, śnieg skrzypiał pod butami, w oknach mrugały choinkowe lampki. Milczeliśmy. Dopiero przy przystanku syn powiedział: „Mamo, ja wiem, że to nie było fair. Te trzy lata. Ja po prostu... nie umiałem".

Chciałam odpowiedzieć: „To się naucz". Chciałam powiedzieć: „Kocham cię, ale mnie zawiodłeś". Chciałam go przytulić i jednocześnie uderzyć otwartą dłonią w ramię, jak wtedy, gdy miał osiem lat i wystraszył mnie, chowając się w piwnicy.

Powiedziałam: „Przyjdź do mnie na Nowy Rok. Sam. Bez tłumaczenia nikomu dlaczego".

Autobus zabrał mnie do domu. Słoiki po barszczu stały puste w torbie i uderzały o siebie na zakrętach - cicho, jakby dzwoniły. W mieszkaniu było zimno, bo wyłączyłam kaloryfer, wychodząc. Zapaliłam światło w kuchni, postawiłam wodę na herbatę. Na stole stał jeszcze talerz Andrzeja - pusty, z serwetką złożoną w trójkąt.

Schowałam go do szafki.

Nie wiem, czy Tomek przyjdzie na Nowy Rok. Nie wiem, co będzie za rok w Wigilię - czy znowu zadzwoni o piętnastej, czy może tym razem o dziesiątej. Albo wcale. Wiem tylko, że następnym razem, kiedy barszcz będzie parował w słoikach, nie ruszę się z miejsca, dopóki nie usłyszę właściwego zdania. Nie „rodzice Kasi wybrali góry". Tylko: „Mamo, chcę, żebyś była".

Może to zdanie nigdy nie padnie. Ale ja jeszcze poczekam.