Córka powiedziała, że mam sprzedać dom, bo „jest za duży dla jednej osoby", i przeprowadzić się do nich. Zgodziłam się obejrzeć pokój, który mi przeznaczyli. Był to dawny schowek pod schodami - zmieściło się łóżko i nic więcej.

Stałam w drzwiach tego pokoju - jeśli w ogóle można to nazwać pokojem - i czułam, jak coś we mnie powoli zastyga. Jak rosół, który stoi za długo na blacie i pokrywa się tłustą warstwą. Patrycja stała za mną i mówiła coś o półkach, które Darek zamontuje nad łóżkiem, o tym, że przecież jestem tu sama cały dzień, bo oni w pracy. Że nie potrzebuję dużo miejsca. Że schowek ma wentylację.

Wentylację. Jakby mi oferowała apartament z widokiem na morze.

- Mamo, no powiedz coś - ponagliła mnie, bo milczałam chyba za długo.

- Ładnie pomalowane - odpowiedziałam. Bo ściany rzeczywiście były świeżo pomalowane na jasny żółty. Taki kolor, jaki maluje się w pokojach dziecięcych. I pomyślałam, że może o to właśnie chodzi. Że w ich oczach stałam się kimś, kim trzeba się zająć. Kimś małym.

Mam na imię Bożena, mam sześćdziesiąt dwa lata i od trzech lat jestem wdową. Dom, o którym mowa, to dom Zbyszka. Nasz dom. Stoi przy ulicy Klonowej w Poznaniu, cztery pokoje, ogródek z jabłonką, garaż, w którym Zbyszek trzymał narzędzia i stary rower, którym nigdy nie jeździł, ale nie pozwalał wyrzucić. Zbyszek był elektrykiem, miał własny warsztat, a potem emeryturę i nadciśnienie, a potem zawał i pogrzeb w styczniu, na którym Patrycja płakała tak, że musiałam ją trzymać za ramię. Trzy lata temu. Czterdzieści lat razem.

Po pogrzebie Patrycja dzwoniła codziennie. Potem co drugi dzień. Potem raz w tygodniu. Potem „mamo, przepraszam, zapracowałam się". Normalny rytm żałoby - wiem, nie mam pretensji. Ma swoje życie. Pracuje w biurze rachunkowym, Darek ma firmę transportową, dwójka dzieci w szkole. Mieszkają na nowym osiedlu pod Poznaniem, takim z domkami szeregowymi, gdzie każdy wygląda tak samo i gdzie sąsiadki mówią sobie „cześć" przez płot, ale nie wiedzą nawzajem, jak mają na imię.

Temat sprzedaży domu pojawił się po raz pierwszy pół roku temu. Patrycja przyjechała z Darkiem na obiad - zrobiłam schabowe, surówkę z marchewki, kompot. Jedli, chwalili, a potem Darek odchrząknął i powiedział, że mają „taką propozycję". Że dom jest za duży. Że rachunki za ogrzewanie mnie zjedzą. Że sama tu jestem i co, jeśli coś się stanie. Że u nich jest pokój.

- Jaki pokój? - spytałam wtedy.

- Urządzimy ci - powiedziała Patrycja szybko, jakby chciała przeskoczyć przez ten temat jak przez kałużę.

Nie naciskałam. Powiedziałam, że się zastanowię. Zastanawiałam się przez pół roku. Przez te pół roku Patrycja dzwoniła częściej niż zwykle - nie pytała wprost o dom, ale sypała argumentami jak cukrem na sernik. Że sąsiadka z Klonowej widziała obcych pod moim płotem. Że rynna przecieka. Że ZUS i emerytura, i że „mamo, sama wiesz, ile kosztuje utrzymanie takiego domu".

Sama wiem. Wiem też, ile kosztował nas ten dom. Nie w pieniądzach - w latach. Zbyszek budował go własnymi rękami, wieczorami po pracy, przez siedem lat. Ja malowałam ściany, sadziłam jabłonkę, wieszałam firanki, które potem wymieniałam co kilka lat, bo Zbyszek palił w kuchni i dym wżerał się w koronkę. W tym domu Patrycja postawiła swoje pierwsze kroki, tu ją uczyłam czytać, tu płakała po pierwszej miłości, tu miała wesele na trzydzieści osób w ogródku, z lampkami zawieszonymi na jabłonce.

I teraz ten dom miał zamienić się na schowek pod schodami.

Wróciłam od nich tego dnia autobusem. Nie chciałam, żeby Darek mnie odwoził, bo bałam się, że w samochodzie nie wytrzymam i powiem coś, czego potem nie cofnę. W autobusie siedziała obok mnie starsza kobieta - starsza ode mnie, pewnie ze siedemdziesiąt pięć lat - i jadła jabłko. Takie zwykłe, zielone jabłko. Patrzyłam na nią i myślałam, że ta kobieta pewnie też ma dom. Albo miała. Albo ktoś jej go zabrał w zamian za pokój z wentylacją.

W domu zrobiłam sobie herbatę z cytryną, usiadłam w kuchni przy stole, na którym Zbyszek jadał śniadania przez czterdzieści lat - zawsze na tym samym miejscu, zawsze z łokciami na blacie, chociaż mu powtarzałam, żeby tego nie robił. Patrzyłam na ogródek przez okno. Jabłonka zakwitała - jeszcze nie pełnią, ale pąki już pękały, różowo-białe, jak malowane. Zbyszek posadził ją trzydzieści lat temu, kiedy Patrycja poszła do pierwszej klasy.

Zadzwoniłam do niej następnego dnia rano.

- Patrycja, byłam u was. Widziałam ten pokój.

- I jak? Darek może jeszcze dorobić szafkę nocną, zmieści się, jeśli…

- Nie zmieści się - przerwałam jej. - Patrycja, tam się zmieściło łóżko. Jedno łóżko. Nie ma gdzie postawić krzesła. Nie ma okna.

Cisza. Potem westchnienie.

- Mamo, no bo my nie mamy innego miejsca. Pokój Mai jest mały, Kacper ma swój, my z Darkiem… To jest to, co możemy zaproponować.

- Wiem, córeczko. Wiem, co możecie zaproponować.

Nie powiedziałam tego złośliwie. Naprawdę nie. Ale poczułam, jak te słowa zawisły między nami jak pranie na sznurku, którego nikt nie chce zdjąć.

Patrycja się obraziła. Nie dzwoniła przez tydzień. Potem napisała SMS: „Mamo, my naprawdę chcemy dobrze. Pomyśl o tym na spokojnie." Na spokojnie. Jakbym przez sześćdziesiąt dwa lata nie nauczyła się myśleć na spokojnie.

Zaczęłam myśleć. Ale nie o tym, czego chciała Patrycja. Zaczęłam liczyć. Emerytura - dwa tysiące osiemset złotych. Rachunki za dom - zimą ciężko, to prawda, gaz pożera. Ale wiosną i latem daję radę. Ogródek daje jabłka, pomidory, ogórki. Mam trochę oszczędności - Zbyszek odkładał całe życie. Nie jestem bogata, ale nie umieram z głodu.

A potem pomyślałam o czymś innym. O tym, że Patrycja nie zapytała mnie, czego ja chcę. Ani razu. Nie spytała: „Mamo, jak się czujesz w tym domu? Czy jest ci tu dobrze? Czy chciałabyś coś zmienić?" Powiedziała: sprzedaj i przeprowadź się. Jakby to była decyzja w biurze rachunkowym - przenieś kwotę z kolumny A do kolumny B, i bilans się zgadza.

Tydzień temu pojechałam do notariusza. Nie po to, żeby sprzedać dom - po to, żeby sprawdzić, czy mogę go przepisać na siebie dożywotnio, tak żeby nikt nie mógł mnie z niego ruszyć. Notariusz, młody chłopak, patrzył na mnie ze zrozumieniem. Powiedział, że to proste. Że służebność osobista załatwia sprawę.

Podpisałam dokumenty. Wróciłam do domu, otworzyłam okno w kuchni, bo jabłonka kwitła i chciałam, żeby zapach wszedł do środka. Zrobiłam herbatę. Usiadłam na miejscu Zbyszka - pierwszy raz od trzech lat. Oparłam łokcie na blacie.

Telefon zadzwonił wieczorem. Patrycja.

- Mamo, zastanawiałaś się?

- Tak, córeczko. Zastanawiałam się.

Nie powiedziałam jej jeszcze o notariuszu. Nie wiem, czy powiem jutro, czy za tydzień, czy kiedykolwiek. Nie wiem, czy zrobiłam dobrze. Wiem tylko, że jabłonka kwitnie, że herbata jest gorąca i że łokcie Zbyszka zostawiły na blacie dwa ledwo widoczne wgłębienia, które czuję pod skórą, kiedy opuszczam na nie ręce.

Schowek pod schodami. Moje czterdzieści lat - w schowku pod schodami.