Mąż umarł w październiku. Sprzątając szafę, w kieszeni jego marynarki znalazłam umowę pożyczki na trzydzieści tysięcy. Rata co miesiąc, od roku. Spłacałam ją z naszego wspólnego konta i nawet o tym nie wiedziałam.

Siedziałam na podłodze w sypialni z tą umową na kolanach i przez długą chwilę nie potrafiłam zrozumieć tego, co czytam. Litery się rozjeżdżały. Tysiąc dwieście czterdzieści złotych miesięcznie - rata kapitałowo-odsetkowa, potrącana piętnastego każdego miesiąca. Przez rok. Dwanaście razy ktoś ściągał z naszego konta pieniądze, a ja - Bożena, sześćdziesiąt jeden lat, żona Tadeusza od trzydziestu czterech lat - patrzyłam na wyciągi i nie widziałam.

Bo nie sprawdzałam. Bo mu ufałam. Bo Tadeusz zawsze powtarzał: „Bożenka, ja się zajmuję rachunkami, ty się nie martw". I ja się nie martwiłam. Przez ponad trzydzieści lat.

Tadeusz umarł nagle. Rozległy zawał, w warsztacie, przy samochodzie klienta. Sześćdziesiąt trzy lata. Mechanik samochodowy z Woli, który całe życie pachniał olejem silnikowym i mydłem Lux, bo zawsze mył ręce przed obiadem, choć nigdy do końca nie dało się zmyć czerni spod paznokci. Pochowaliśmy go na Powązkach, w grobie obok jego matki. Przyszło pół osiedla. Sąsiadka Krysia powiedziała: „Porządny człowiek odszedł". I ja też tak myślałam.

Aż do tamtego wtorku, kiedy zaczęłam porządkować szafę.

Początkowo szukałam tylko jego dokumentów do ZUS-u - musiałam załatwić formalności z rentą rodzinną. Syn Grzegorz mówił, żebym się nie spieszyła, że pomogą z żoną. Córka Marzena dzwoniła z Wrocławia codziennie. Ale ja chciałam sama - bo w tym sprzątaniu był jeszcze Tadeusz. W każdej kieszeni, w każdym złożonym swetrze, w zapachu jego ubrań.

Marynarka wisiała z tyłu szafy. Granatowa, ta od ślubu Marzeny. Tadeusz założył ją może dwa razy. Wsunęłam rękę w wewnętrzną kieszeń i wyczułam kopertę. Pomyślałam, że to stara kartka od lekarza albo wizytówka. Ale to była umowa. Dwie strony, drobny druk, pieczątka firmy pożyczkowej - nawet nie banku, tylko jednej z tych firm, które reklamują się w telewizji między serialami.

Trzydzieści tysięcy złotych. Data umowy: październik poprzedniego roku. Dokładnie rok przed śmiercią.

Ręce mi się trzęsły, kiedy wstukiwałam hasło do bankowości internetowej na tablecie. Tadeusz założył to konto, Tadeusz ustawił przelewy. Ja miałam dostęp, owszem - ale wchodziłam tam może raz na kwartał, sprawdzić saldo. I to saldo zawsze się zgadzało. Mniej więcej.

Teraz przeglądałam historię miesiąc po miesiącu. Był. Przelew wychodzący, co miesiąc, piętnastego. „Spłata rat - umowa nr..." - ciąg cyfr, który nic mi nie mówił. Zaczęło się w listopadzie ubiegłego roku. Ostatni ściągnięto we wrześniu, miesiąc przed jego śmiercią. Zostało jeszcze osiemnaście rat.

Osiemnaście razy tysiąc dwieście czterdzieści złotych. Ponad dwadzieścia dwa tysiące złotych. Moje pieniądze.

Zadzwoniłam do Grzegorza, bo nie wiedziałam, do kogo innego. Przyjechał wieczorem, usiadł przy kuchennym stole, przeczytał umowę, pokręcił głową.

- Mamo, tata nigdy nic nie mówił o żadnej pożyczce.

- Mnie też nie - powiedziałam, choć to było oczywiste.

- Na co mu trzydzieści tysięcy?

I to było pytanie, które od tamtego dnia nie dawało mi spokoju. Na co? Warsztat przynosił dochód - nie wielki, ale stabilny. Nie mieliśmy długów. Nie kupowaliśmy niczego dużego. Żadnego remontu, żadnego samochodu, żadnych wyjazdów. Gdzie poszły te pieniądze?

Grzegorz zabrał się za to jak detektyw. Sprawdził wyciągi, szukał dużych przelewów wychodzących. I znalazł. Seria wpłat na konto, którego nie znaliśmy - co miesiąc, różne kwoty, od dwóch do pięciu tysięcy. Zaczęły się równo z pożyczką.

Konto należało do Lucyny Maj.

Nie znałam żadnej Lucyny Maj. Grzegorz też nie. Córka Marzena, kiedy zadzwoniłam wieczorem, milczała przez chwilę, a potem powiedziała cicho:

- Mamo, może to nie jest to, co myślisz.

- A co myślę, Marzenko? - spytałam, choć obie wiedziałyśmy.

Nie spałam trzy noce. Czwartej poszłam do warsztatu Tadeusza - oficjalnie zamkniętego, bo nikt jeszcze nie wiedział, co z nim dalej. W biurku znalazłam stary telefon, zapasowy, o którym wiedziałam - Tadeusz trzymał go na wypadek, gdyby ten główny się zepsuł. Włączyłam. Bateria padła, ale po naładowaniu wyświetliły się wiadomości.

Lucyna pisała: „Tadeusz, rata za mieszkanie znowu wzrosła. Nie dam rady sama". I dalej: „Bardzo ci dziękuję. Nie wiem, co bym bez ciebie zrobiła". I jeszcze: „Bartek dostał piątkę z matmy. Mówi, że chce być mechanikiem jak pan Tadeusz".

Bartek. Dziecko. Nie kochanka - kobieta z dzieckiem, której mąż pomagał finansowo. Ale dlaczego?

Odpowiedź znalazł Grzegorz, kiedy dotarł do akt w warsztacie. Lucyna Maj pracowała u Tadeusza jako księgowa przez dwa lata, zanim zachorowała. Rak. Straciła pracę, mąż ją zostawił, została sama z synem. Tadeusz nigdy nam o niej nie powiedział. Ani słowa.

Zadzwoniłam do Lucyny. Odebrała po szóstym sygnale, głosem kobiety, która się boi telefonów od nieznanych numerów.

- Pani Lucyno, mówi Bożena Krawczyk. Żona Tadeusza.

Cisza. Długa, gęsta. Potem szept:

- Pani Bożeno, ja... Ja nie wiedziałam, że pani nie wie. Tadeusz mówił, że się z panią dogadał. Że razem zdecydowaliście.

Usiadłam ciężko na krześle. Razem zdecydowaliśmy. Tadeusz wziął pożyczkę na trzydzieści tysięcy, obciążył nasze wspólne konto, pomagał obcej kobiecie - i powiedział jej, że ja o tym wiem i się zgadzam.

Marzena powiedziała, że ojciec zrobił coś pięknego. Grzegorz powiedział, że ojciec nie miał prawa dysponować wspólnymi pieniędzmi w tajemnicy. Ja nie wiedziałam, co powiedzieć. I nadal nie wiem.

Została jeszcze sprawa osiemnastu rat. Firma pożyczkowa dzwoni regularnie - ja jestem spadkobierczynią, dług przeszedł na mnie. Lucyna, którą w końcu spotkałam osobiście - drobna, zmęczona kobieta z jasnymi włosami i rękami, które ciągle się ruszały, jakby szukały zajęcia - powiedziała, że odda wszystko, co może, ale jej „wszystko" to dwieście złotych miesięcznie.

A Bartek - chudy dwunastolatek w za dużej bluzie - stał w drzwiach i patrzył na mnie oczami, w których nie było żadnego podstępu, tylko ten sam strach, który widziałam u syna, kiedy Grzegorz był mały i bał się, że coś zrobił źle.

Piętnastego każdego miesiąca patrzę, jak z konta schodzi kolejna rata. Mogłabym pójść do prawnika. Mogłabym zażądać od Lucyny spłaty. Mogłabym powiedzieć: to nie mój dług, to decyzja męża, który mnie oszukał.

I miałabym rację. Ale Tadeusz nie żyje, a ja wciąż nie wiem, co jest gorsze - że mi nie powiedział, czy że tak dobrze mnie znał, iż wiedział, że powiedziałabym „nie".

Mąż umarł w październiku. Sprzątając szafę, w kieszeni jego marynarki znalazłam umowę pożyczki na trzydzieści tysięcy. Rata co miesiąc, od roku. Spłacałam ją z naszego wspólnego konta i nawet o tym nie wiedziałam.

Co miesiąc wpłacałam wnuczce na konto czterysta złotych „na studia". Robiłam to cztery lata. W czerwcu pochwaliła się na Facebooku zdjęciem z greckiej plaży i podpisem: „Dzięki babciu, że zawsze we mnie wierzyłaś". O studiach od dawna nie ma mowy.

Mąż umarł w lutym. Porządkując jego biurko, pod papierami znalazłam pęk listów przewiązany gumką - wszystkie od tej samej kobiety z Sosnowca. Najstarszy był sprzed dwunastu lat

Córka zamontowała mi w przedpokoju kamerę, „żebym była bezpieczna, gdybym upadła". Z początku byłam wzruszona. W zeszłym tygodniu zadzwoniła o wpół do dziewiątej wieczorem: „Mamo, kto to był ten pan, co wyszedł od ciebie o ósmej?".

Syn poprosił, żebym wzięła na siebie chwilówki jego firmy - „mnie już nie dają, a ciebie nie sprawdzą tak dokładnie". Spłacam je drugi rok z emerytury. W niedzielę wnuczka pochwaliła się, że tata kupił nowe auto.

Na urodzinach wnuczki synowa robiła zdjęcia całej rodziny. Wieczorem wrzuciła na Facebooka album - dwadzieścia zdjęć. Na żadnym mnie nie ma. Na jednym widać tylko moje ramię i kawałek rękawa.

Mąż od marca zaczął chodzić do fryzjera co dwa tygodnie zamiast raz w miesiącu. Kupił nową wodę po goleniu - pierwszy raz od dwudziestu lat. Zapytałam, co się zmieniło. Powiedział: „Nic, po prostu chcę o siebie dbać". Ma sześćdziesiąt trzy lata.

Mąż umarł w lutym. W kwietniu zadzwoniła kobieta, przedstawiła się jako „znajoma z pracy" i poprosiła o zwrot pięciu tysięcy, które mu pożyczyła. Powiedziała, że ma to spisane na kartce z jego podpisem. I że wie, gdzie mieszkam, bo „bywała u nas, jak

Pilnuję wnuków od poniedziałku do piątku. W środę miałam wizytę u kardiologa, którą przekładałam już dwa razy. Poprosiłam synową, żeby wzięła wolne. Odpisała: „A nie możesz wziąć dzieci ze sobą? W poczekalni jest kącik zabaw".

Mąż zostawił telefon na stole, kiedy poszedł pod prysznic. Nie chciałam czytać, ale ekran się zaświecił. Napisane było tylko: „Jutro o tej samej?". Numer nie był zapisany w kontaktach.

Co miesiąc przelewam córce pięćset złotych „na wnuki". W zeszłym tygodniu wnuk powiedział, że mama obiecała mu rower, ale jeszcze nie uzbierała. Zapytałam córkę, na co idą moje pieniądze. Zmieniła temat.

Mąż przeszedł na emeryturę w styczniu. Myślałam, że wreszcie będziemy razem. Od lutego codziennie wychodzi „na spacer" o dziesiątej i wraca po trzech godzinach. Wczoraj prałam jego kurtkę - w kieszeni był paragon z kawiarni. Dwie kawy i dwa serniki.

Syn z synową byli w niedzielę na obiedzie. Po ich wyjściu znalazłam w kuchni kartkę z wymiarami pokojów. Wszystkich trzech. Na dole było napisane: „balkon 4,2 m - do remontu".

Pilnuję wnuków pięć dni w tygodniu. W poniedziałek powiedziałam córce, że muszę iść na USG i nie dam rady odebrać dzieci ze szkoły. Odpisała: „To przesuń to badanie na weekend, bo ja nie mam jak".

Mąż co sobotę jeździ „pomóc bratu na działce". Brat zadzwonił w niedzielę i powiedział, że dawno się nie widzieli, i że może wpadniemy razem na obiad. Mąż siedział obok i udawał, że czyta gazetę.

Wnuk zapytał mnie przy obiedzie, czy to prawda, że „babcia idzie do domu, gdzie się fajnie starszym ludziom". Synowa szybko zmieniła temat. Wieczorem znalazłam w przedpokoju kolorową broszurę.

Synowa poprosiła, żebym odebrała wnuczkę z przedszkola „tylko w ten jeden dzień". Robię to od ośmiu miesięcy. Wczoraj pani w szatni powiedziała: „Dobrze, że babcia jest, bo mama mówiła, że i tak siedzi w domu".

Odłożyłam córce na wesele osiemnaście tysięcy. Wesela nie było - wzięli ślub po cichu. Pieniędzy też nie ma. Na Facebooku zobaczyłam zdjęcia z Turcji i podpis: „Wreszcie nasz wymarzony miesiąc miodowy".

Syn zadzwonił po roku ciszy i powiedział, że tęskni. Ucieszyłam się tak, że upiekłam sernik. Przyjechał z teczką i panem, którego przedstawił jako „znajomego, taki specjalista od spadków".

Córka powiedziała, że bierze mnie do siebie, „bo szkoda płacić za opiekunkę". Dopiero u notariusza zrozumiałam, że podpisuję nie umowę dożywocia, tylko darowiznę mieszkania.

Córka nie zaprosiła mnie na swoje 40. urodziny. Dowiedziałam się od sąsiadki, która widziała balony na balkonie. Zadzwoniłam - powiedziała, że nie chciała, żebym „zepsuła atmosferę przy teściach".