Syn przyjechał w niedzielę z teczką i dwiema sąsiadkami z parteru. Na stole położył gotowy testament - wystarczyło podpisać przy świadkach. „Mamo, to formalność, i tak trzeba to kiedyś uporządkować."

Formalność. To słowo kręciło mi się w głowie, kiedy patrzyłam na pani Krysię i panią Jadwigę, które stały przy drzwiach kuchni z minami, jakby je ktoś siłą wyciągnął z niedzielnego obiadu. Bo pewnie tak właśnie było. Miałam siedemdziesiąt dwa lata, dwa kolana do wymiany, blok na Gocławiu i syna, który wszystko już za mnie zaplanował.

Marek odłożył teczkę na stół, tuż obok filiżanki z herbatą, którą sobie zrobiłam pół godziny wcześniej. Herbata zdążyła wystygnąć. Marek nie zadzwonił, że przyjedzie - po prostu pojawił się pod drzwiami o wpół do drugiej, pachnący tą samą wodą kolońską, którą mu kupiłam na imieniny trzy lata temu. Miał na sobie elegancką koszulę, jakby jechał na spotkanie biznesowe, a nie do matki na Gocław.

- Usiądź, mamo, przeczytaj spokojnie - powiedział tonem, którego używał, kiedy tłumaczył mi obsługę nowego telefonu. Cierpliwy, ale z takim napięciem pod spodem, jakby się bał, że zaraz zacznę pytać o coś niewygodnego.

Więc usiadłam. Wzięłam okulary z parapetu i zaczęłam czytać. Język prawniczy, suche zdania, ale sens był prosty: mieszkanie na Gocławiu po mojej śmierci miało przejść na Marka. Działka ROD pod Otwockiem - też na Marka. Oszczędności z konta - na Marka. Biżuteria po mojej mamie - do podziału między Marka i Basię, moją córkę. Choć o Basi w tym testamencie było tyle co nic.

Podniosłam wzrok znad kartki.

- A Basia wie o tym?

Marek nawet nie mrugnął.

- Mamo, Basia mieszka w Irlandii od dwunastu lat. Ona się tym nie interesuje. Sama mi mówiłaś, że dzwoni raz na miesiąc i to na pięć minut.

Miał rację. Basia dzwoniła rzadko. Ale jedno to dzwonić rzadko, a drugie - wykreślić kogoś z testamentu. Odłożyłam kartkę na stół. Pani Krysia przestąpiła z nogi na nogę i spojrzała na panią Jadwigę. Obie czekały. Marek czekał. Cisza była tak gęsta, że słyszałam tykanie zegara nad lodówką - tego samego zegara, który powiesił Henryk trzydzieści lat temu, zanim odszedł od nas do tej swojej z Ursusa.

- Markuś - powiedziałam powoli - daj mi chwilę.

- Mamo, panie czekają. One mają swoje sprawy.

- To niech się napiją herbaty. Pani Krysiu, niech pani siada.

Pani Krysia usiadła. Marek zacisnął szczękę. Znałam tę minę - miał ją od dziecka, kiedy coś nie szło po jego myśli. W trzeciej klasie, kiedy nie dostał roweru na gwiazdkę. W liceum, kiedy nie zdał matury z matematyki za pierwszym razem. Na własnym ślubie, kiedy teściowa wygłosiła toast dłuższy niż jego. Marek nie lubił czekać.

Ale ja potrzebowałam czasu. Bo w głowie miałam nie paragraf trzeci tego testamentu, tylko tamten grudniowy wieczór sprzed pięciu lat, kiedy Basia przyjechała na Wigilię. Jedyny raz od wyjazdu do Irlandii. Przyleciała tanimi liniami, sama, bez męża i dzieci, bo na cztery bilety nie było ją stać. Siedziała przy tym samym stole i mówiła mi cicho, żebym nie dawała się Markowi, bo Marek - jak to ujęła - „kombinuje".

- Co kombinuje? - zapytałam wtedy.

- O mieszkanie, mamo. On cię kocha, ale to mieszkanie kocha bardziej.

Pokłóciłyśmy się. Powiedziałam jej, żeby nie mówiła takich rzeczy o bracie. Że Marek mi pomaga - wozi do lekarza, naprawia kran, przywozi zakupy w soboty. Basia wyjechała dwudziestego szóstego rano i od tamtej pory nie wspomniała o tym ani słowem. Ale ja pamiętałam.

Teraz siedziałam z tym testamentem i patrzyłam na syna, który budował dom pod Warszawą. Duży dom, z podwójnym garażem, na kredyt, który - jak mi kiedyś powiedział po dwóch piwach - „zjada go żywcem". Marek miał czterdzieści osiem lat, żonę Anetę i dwójkę nastoletnich dzieci. Pracował jako kierownik w firmie budowlanej. Zarabiał nieźle, ale dom go przerastał. Wiedziałam to, bo Aneta dzwoniła do mnie czasem wieczorami i płakała, że raty rosną, a premii nie ma.

- Mamo - Marek pochylił się do mnie - to naprawdę jest proste. Podpisujesz, panie potwierdzają, i mamy spokój. Ja się potem wszystkim zajmę, kiedy… no, kiedyś.

Kiedyś. Czyli kiedy umrę. Mój syn nie potrafił powiedzieć tego słowa, ale potrafił wydrukować testament.

- A dlaczego nie u notariusza? - zapytałam.

- Bo notariusz kosztuje, mamo. A to jest tak samo ważne prawnie, jak przy dwóch świadkach podpiszesz odręcznie. Sprawdzałem.

Sprawdzał. Mój syn sprawdzał, jak najtaniej załatwić mój testament. Poczułam coś dziwnego - nie złość, nie smutek, raczej takie zimne otrzeźwienie, jakbym nagle zobaczyła pokój, w którym jestem, z zupełnie innej perspektywy. Te same meble, ten sam zegar, ten sam syn - ale wszystko wyglądało inaczej.

- Marek, ja się nie wybieram na tamten świat w tym tygodniu - powiedziałam.

- Nikt nie mówi, że się wybierasz. Ale po co odwlekać?

- Bo chcę pomyśleć.

- O czym tu myśleć?

I wtedy pani Jadwiga - cicha, drobna pani Jadwiga z parteru, która od trzydziestu lat hodowała fiołki na balkonie i nigdy nie wtrącała się w cudze sprawy - odezwała się pierwszy raz:

- Pani Halino, niech pani się nie spieszy. Testament to poważna rzecz.

Marek spojrzał na nią tak, jakby go spoliczkowała. Pani Jadwiga wytrzymała to spojrzenie. Ja byłam jej w tamtej chwili wdzięczna bardziej niż za cokolwiek w życiu.

- Panie, bardzo przepraszam za kłopot - powiedziałam. - Ale chyba jednak dzisiaj nic nie podpiszę. Marek, zostaw mi te papiery, przeczytam jeszcze raz w spokoju.

Marek wstał. Zabrał teczkę ze stołu - jednym ruchem, jakby to był jakiś dowód rzeczowy, którego nie chciał zostawiać bez nadzoru. Uśmiechnął się, ale ten uśmiech nie sięgnął mu do oczu.

- Dobrze, mamo. Ale nie odkładaj tego w nieskończoność, proszę.

Wyszli we trójkę. Pani Krysia pożegnała się ode mnie skinieniem głowy. Pani Jadwiga ścisnęła moją dłoń w progu i nic nie powiedziała, ale patrzyła mi w oczy tak, jakby chciała powiedzieć: rozumiem.

Zamknęłam drzwi. Wróciłam do kuchni. Herbata stała na stole, kompletnie zimna. Usiadłam na krześle i przez dłuższą chwilę nie robiłam nic - patrzyłam na zegar nad lodówką, na krzywy uchwyt szafki, który Marek miał naprawić od dwóch miesięcy, na doniczkę z bazylią, która usychała na parapecie.

Potem wzięłam telefon i wybrałam numer Basi. Sygnał szedł długo. Cztery, pięć, sześć razy. Już miałam się rozłączyć, kiedy usłyszałam jej głos - trochę zdyszany, trochę zaskoczony.

- Mamo? Wszystko w porządku?

Otworzyłam usta i przez sekundę nie wiedziałam, co powiedzieć. Bo jak powiedzieć córce, że jej brat właśnie przyjechał z gotowym testamentem? Że może miała rację tamtej Wigilii? Że matka siedemdziesięcioletnia nagle nie wie, komu ufa?

- Basiu - powiedziałam - opowiedz mi, co u ciebie. Mam czas.

Tykanie zegara nad lodówką wypełniło ciszę, zanim Basia zaczęła mówić. A ja siedziałam i myślałam, że testament to nie jest kartka papieru. Testament to jest odpowiedź na pytanie, którego wolałabym nigdy nie usłyszeć: które z moich dzieci naprawdę myśli o mnie - a które o mieszkaniu.

Syn przyjechał w niedzielę z teczką i dwiema sąsiadkami z parteru. Na stole położył gotowy testament - wystarczyło podpisać przy świadkach. „Mamo, to formalność, i tak trzeba to kiedyś uporządkować."

Wnuki zawsze pytały mnie, jak się czuję, a od jakiegoś czasu przestały. W sobotę usłyszałam przez uchylone drzwi, jak córka im tłumaczy: „Nie pytajcie babci o zdrowie, bo potem nie da się jej przerwać."

Mąż uczył mnie ostatnio obsługi swojego telefonu, „gdyby coś się stało". Otworzyła się mapa z historią tras. Każdy wtorek, od miesięcy, ten sam adres na drugim końcu miasta - dom, którego nie znam.

Lekcje odrabiam z wnukiem od pierwszej klasy, na zebrania do szkoły też chodzę ja. Tym razem przyszła córka i wychowawczyni pochwaliła ją przy wszystkich rodzicach - że tak pięknie z chłopcem pracuje. Córka podziękowała i nie odwróciła się w moją stronę.

Mąż zawsze nosi portfel przy sobie i sam płaci przy kasie. W piątek poprosił, żebym wyjęła z niego receptę. Za moim zdjęciem, tym ślubnym, było wsunięte drugie.

Po pogrzebie mamy zostałam jeszcze chwilę na cmentarzu, a siostra powiedziała, że jedzie prosto do domu. Kiedy wieczorem weszłam do mieszkania mamy, było puste - szafa, obrączka, nawet firanki. Siostra przez telefon: „Ty i tak mieszkasz daleko."

Zabrali mnie nad morze na dziesięć dni, żeby było komu pilnować dzieci. Mieszkanie mieli ładne, z widokiem na wydmy. Na plażę nie zeszłam ani razu - wieczorami wychodzili we dwoje, a rano dzieci wstawały pierwsze.

Nigdy nie leciałam samolotem - zawsze ktoś potrzebował mnie w domu, a ja bałam się nawet windy. W maju poleciałam sama do koleżanki pod Londyn, z jedną walizką. Przy starcie zacisnęłam ręce na fotelu i rozpłakałam się ze szczęścia.

Syn od roku powtarzał, że „mama gubi się w papierach". Wczoraj listonosz przyniósł wezwanie do sądu: rozprawa o moje ubezwłasnowolnienie, wniosek złożył syn. Kiedy zadzwoniłam z pretensją, był spokojny: „Tak jest teraz lepiej dla ciebie i dla twoich

Wiem już, że dzieci czekają tylko na mój podpis i moje mieszkanie. W zeszłym tygodniu poszłam do notariusza, ale nie z nimi. Pełnomocnictwo do moich spraw dostała pani mecenas, obca i uczciwa. Dzieciom zostały życzenia na święta.

Na imieniny córka wręczyła mi ładnie zapakowany szal, uśmiechając się, że „w sam raz dla ciebie, mamo". Rozpoznałam go od razu - sama kupiłam go córce dwie zimy temu. W środku wciąż tkwiła moja karteczka: „Dla kochanej córci, żeby cię grzał."

Po kłótni z synową nie widziałam wnuków przez rok. Wczoraj spotkałam starszego na ulicy, podbiegłam, a on się cofnął: „Mama mówiła, że babcia sama nie chce nas znać." Stałam na chodniku, a on już wsiadał do autobusu

W małym pokoju stoi rozłożona kanapa, świeża pościel i dwie poduszki. Zmieniam ją co dwa tygodnie, żeby nie zatęchła. Wnuki nocowały tam ostatni raz dwa lata temu.

W domu kultury poprosili, żebym poprowadziła warsztaty z pieczenia chleba na zakwasie. Bałam się, że nikt nie przyjdzie. Przyszło siedemnaście osób, a na koniec dziewczyna w wieku mojej wnuczki powiedziała: „Proszę pani, ja pierwszy raz w życiu upiekłam

U kardiologa pani doktor zapytała mnie, jak się czuję. Zdążyłam powiedzieć dwa słowa, kiedy syn wszedł mi w zdanie: „Pani doktor, niech pani pisze ze mną. Mama i tak tego nie zapamięta."

Mąż pojechał na „dwudniową delegację do Poznania" i dzwonił stamtąd wieczorem. W kieszeni marynarki został paragon ze sklepu jubilerskiego - ten sam czwartek, godzina siedemnasta, trzy przecznice od naszego domu.

Córka zostawiła u mnie elektroniczną nianię, „żeby słyszeć małego, jak u ciebie śpi". Dziecko nocowało raz. Urządzenie zostało w kuchni, a wczoraj usłyszałam w słuchawce jej głos: „Mamo, z kim ty wczoraj rozmawiałaś o adwokacie?"

W rocznicę śmierci męża od lat jadę rano na cmentarz, z jego ulubionymi goździkami. W tym roku córka przywiozła dzieci o ósmej, bo „mieli już kupione bilety do kina". Kiedy powiedziałam, że dziś jest ten dzień, odparła: „Mamo, grób nie ucieknie."

Całe życie śpiewałam tylko w kuchni, przy obieraniu ziemniaków. We wrześniu zapisałam się do chóru przy domu kultury - przyjęli mnie, choć nie znam nut. W grudniu stałam w drugim rzędzie na scenie, a obca sala biła nam brawo na stojąco.

Telefon trzymam zawsze naładowany i blisko. Zanim odbiorę, biorę oddech i ćwiczę wesoły głos, żeby córka nie usłyszała, że płakałam. W zeszłym miesiącu ćwiczyłam ten głos trzy razy - bo tyle razy zadzwoniła.

Chodzę na grób męża w każdą niedzielę. Rok po pogrzebie zastałam przy nim młodego mężczyznę, który zapalał znicz. Spłoszył się i odszedł, a na wstążce, którą przyniósł, przeczytałam: „Tacie - Michał". Nigdy nie słyszałam o żadnym Michale.