Staś odrabiał u mnie lekcje i pokazał ostatnią stronę zeszytu: tabelka „od babci" - piątka: dwadzieścia, szóstka: pięćdziesiąt, świadectwo z paskiem: dwieście. Tabelę wypisała ręka jego ojca. Stawek nie ustalałam. Płacę je od roku.

Staś odrabiał u mnie lekcje i pokazał ostatnią stronę zeszytu: tabelka „od babci" - piątka: dwadzieścia, szóstka: pięćdziesiąt, świadectwo z paskiem: dwieście. Tabelę wypisała ręka jego ojca. Stawek nie ustalałam. Płacę je od roku.

Poznałam to pismo od razu. Dariusz zawsze pisał jedynki z takim charakterystycznym haczykiem, jakby każda litera chciała się oderwać od kartki. Siedziałam przy kuchennym stole, Staś pochylał się nad matematyką, a ja wpatrywałam się w tę tabelkę i czułam, jak mi się robi gorąco na karku. Nie od herbaty.

- Babciu, ile to jest siedem razy osiem? - zapytał, nie podnosząc głowy.

- Pięćdziesiąt sześć, kochanie - odpowiedziałam automatycznie, a palcem przesunęłam po kolumnach tabelki. Starannie narysowane linie. Kwoty wpisane w każdą rubrykę. Na samym dole podliczenie: „razem do wypłaty". Jakby to był rachunek w warsztacie, a nie zeszyt dziecka.

Mam na imię Krystyna, mam sześćdziesiąt dwa lata i od trzech lat jestem babcią. Od roku jestem też, jak się okazało, automatem do pieniędzy z cennikiem, którego nigdy nie widziałam.

Żeby zrozumieć, dlaczego ta tabelka tak we mnie uderzyła, muszę cofnąć się do momentu, kiedy Dariusz - mój jedyny syn - ożenił się z Agnieszką. Było to osiem lat temu, w czerwcu, w kościele na Pradze, gdzie sama brałam ślub z Henrykiem trzydzieści pięć lat wcześniej. Henryk zmarł, kiedy Dariusz kończył liceum - serce, za wcześnie, za szybko. Wyciągnęłam syna sama. Pracowałam jako księgowa w spółdzielni mieszkaniowej na Bielanach, dorabiałam wieczorami wpisując faktury dla małych firm. Dariusz skończył studia, dostał pracę w logistyce, a ja czułam, że mogę wreszcie odetchnąć.

Agnieszka wydała mi się na początku spokojna, rzeczowa. Lubiła porządek, planowała wydatki, zapisywała wszystko w aplikacji na telefonie. „Twoja synowa to jest głowa" - mówiła moja sąsiadka Halina z drugiego piętra. I tak pewnie było, tylko że ta głowa zaczęła z czasem planować też mnie.

Kiedy urodził się Staś, byłam w szpitalu pierwsza. Przyniosłam kaftaniki, które sama uszyłam, i sernik, bo Agnieszka go lubił. Dariusz płakał na korytarzu, tulił mnie i mówił: „Mamo, bez ciebie bym nie dał rady." Te słowa pamiętam do dzisiaj. Może dlatego, że później słyszałam je coraz rzadziej.

Od kiedy Staś poszedł do szkoły, zaczęłam go odbierać dwa razy w tygodniu. Potem trzy. Potem codziennie. Dariusz z Agnieszką pracowali do późna - on jeździł służbowo, ona robiła karierę w jakiejś korporacji. Rozumiałam. Byłam na emeryturze, miałam czas, a Stasia kochałam nad życie. Robiłam mu obiad, odrabiałam z nim lekcje, odprowadzałam na angielski. Normalka, jak mi się wydawało. Tak robią babcie.

Pieniądze zaczęły się pojawiać od zeszłego września. Najpierw Dariusz wpłacił mi dwieście złotych na konto. Zadzwoniłam do niego.

- Synku, co to za przelew?

- Mamo, to za plecak. Kupiłaś Stasiowi plecak, pamiętasz? Nie chcemy, żebyś dokładała.

Plecak kosztował sto trzydzieści. Reszty nie skomentowałam. Pomyślałam, że zaokrąglili w górę, bo im głupio. Potem przyszedł następny przelew. I następny. Regularnie, piętnastego każdego miesiąca, jak pensja. Czterysta złotych. Tytuł przelewu: „dla mamy". Nie prosiłam o te pieniądze. Ale emerytura księgowej ze spółdzielni to nie jest majątek, więc się nie odmawiało. Odkładałam połowę na konto Stasia.

Zaczęłam jednak zauważać pewien schemat. Kiedy Agnieszka potrzebowała, żebym została ze Stasiem na cały weekend, bo jechali na jakieś szkolenie - przelew był większy. Pięćset. Kiedy poprosili, żebym wzięła go na tydzień ferii, bo „nie zdążyli zorganizować opieki" - siedemset. Nic nie mówiłam. To mój wnuk. Nie biorę pieniędzy za opiekę nad wnukiem. Te przelewy traktowałam jako ich gest - może niezdarny, ale w dobrej wierze.

A potem zobaczyłam tę tabelkę.

Staś odrobił matematykę, zjadł kanapkę i poszedł oglądać bajkę. Ja zostałam z jego zeszytem. Przewróciłam na ostatnią stronę jeszcze raz. „Od babci". Piątka: dwadzieścia złotych. Szóstka: pięćdziesiąt. Zachowanie wzorowe: trzydzieści. Świadectwo z paskiem: dwieście. Pod spodem dopisek Dariusza: „Pamiętaj, jak się postarasz, babcia będzie dumna!"

Babcia będzie dumna. I babcia zapłaci. Tyle że babcia o tym nie wiedziała.

Zadzwoniłam do Dariusza tego samego wieczoru. Czekałam, aż Staś zaśnie na kanapie, przykryłam go kocem i wyszłam na balkon.

- Dariusz, co to za tabelka w zeszycie Stasia?

Cisza. Słyszałam, jak pociąga nosem, jakby się przeziębił albo jakby szukał czasu.

- Jaka tabelka, mamo?

- „Od babci". Cennik za oceny. Twoim pismem.

- Aaa - powiedział i od razu zaczął mówić szybciej. - Mamo, to taki motywacyjny system, Agnieszka gdzieś przeczytała, że dzieci lepiej się uczą, jak mają konkretny cel. I pomyśleliśmy, że skoro i tak mu dajesz te pieniądze na urodziny, na święta...

- Dariusz - przerwałam mu. - Ja nie ustalałam żadnych stawek.

- No nie, ale mamo, to w twoim imieniu, bo Staś cię kocha i chce, żebyś była z niego dumna, to jest taki...

- Dariusz. Wpisaliście mnie w cennik jak bankomat.

Znowu cisza. Dłuższa. Słyszałam w tle Agnieszkę, jak coś mówiła przyciszonym głosem. Pewnie: „Co ona chce?"

- Mamo, przesadzasz - powiedział w końcu innym tonem. Twardszym. - Pomagasz nam, jesteśmy wdzięczni, ale nie rób z tego afery. Dziecko się uczy, ma motywację, tobie to nic nie kosztuje, bo i tak te pieniądze ci przelewamy.

I wtedy zrozumiałam. Te przelewy nie były gestem. To była zaliczka. Płacili mi, żebym mogła płacić Stasiowi za oceny w ich imieniu. Zamknięty obieg, w którym ja byłam pośrednikiem między ich kontem a portfelem dziecka - z etykietką „kochająca babcia".

Nie wrzasnęłam. Nie rozpłakałam się. Powiedziałam: „Dobranoc, Dariusz" i się rozłączyłam.

Przez tydzień nie dzwonili. Ja też nie. W poniedziałek Staś jak zwykle czekał po szkole. Przyszłam po niego, jak zawsze. Wracaliśmy przez park, kopał kasztany, opowiadał o kolegach. Przy wejściu na klatkę schodową złapał mnie za rękę i powiedział:

- Babciu, dostałem piątkę z przyrody. Tata mówi, że się należy dwadzieścia złotych. Masz?

Spojrzałam na niego. Osiem lat, piegi, czapka na bakier. Mój Staś. Uśmiechał się tym uśmiechem, który miał Henryk - trochę nieśmiałym, trochę cwaniackim.

- A cieszysz się z tej piątki? - zapytałam.

- No jasne. Dwadzieścia złotych to dwadzieścia złotych.

Weszliśmy do mieszkania. Nalałam mu kompotu. Usiadłam naprzeciwko i zastanowiłam się, co zrobić. Mogłam dać mu te dwadzieścia złotych i udawać, że nic się nie zmieniło. Mogłam odmówić i patrzeć, jak nie rozumie dlaczego. Mogłam zadzwonić do Dariusza i powiedzieć, żeby zabrał tabelkę, zabrał przelewy i zostawił mi wnuka bez cennika.

Wybrałam coś innego. Wyjęłam z szuflady czysty zeszyt, otworzyłam na pierwszej stronie i napisałam u góry: „Dla Stasia od babci". A pod spodem, zamiast tabelki, zaczęłam rysować drzewo. Nasze drzewo genealogiczne - z Henrykiem, ze mną, z Dariuszem, z nim.

- Co to? - zapytał Staś, zaglądając mi przez ramię z kubkiem kompotu.

- To jest coś, co warte więcej niż dwadzieścia złotych - powiedziałam. - Ale musisz sam zdecydować, czy chcesz to poznać.

Staś popatrzył na mnie z tą samą miną, którą miał Dariusz, kiedy w piątej klasie zapytał, dlaczego tata jest smutny. Nie odpowiedział od razu. Wziął łyk kompotu. A potem usiadł obok mnie i powiedział: „Rysuj."

Nie wiem, czy dobrze robię. Nie wiem, czy Dariusz zadzwoni jutro z pretensją, ani czy Agnieszka uzna, że sabotaję ich system wychowawczy. Nie wiem nawet, czy Staś za tydzień nie zapyta znowu o te dwadzieścia złotych. Wiem tylko, że cennika za miłość nie będę prowadzić. Nawet jeśli ktoś już za mnie go wypisał.